۱. مقدمه

سرطان اندومتر در لایه داخلی رحم ایجاد می‌شود و یکی از سرطان‌های مهم دستگاه تولیدمثل زنان است. اگرچه برخی عوامل مانند سن، سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی قابل تغییر نیستند، اما شیوه زندگی سالم و به‌خصوص تغذیه مناسب می‌تواند در مدیریت برخی عوامل خطر قابل اصلاح مؤثر باشد.

در میان این عوامل، اضافه‌وزن و چاقی اهمیت ویژه‌ای دارند. بافت چربی می‌تواند بر متابولیسم هورمون‌ها و محیط هورمونی بدن اثر بگذارد و چربی اضافی بدن با افزایش خطر سرطان اندومتر ارتباط دارد. فعالیت بدنی منظم نیز از عوامل محافظتی احتمالی محسوب می‌شود.

به همین دلیل، هدف از داشتن یک رژیم غذایی سالم صرفاً مصرف چند ماده غذایی خاص نیست؛ بلکه ایجاد الگویی است که به حفظ وزن مناسب، دریافت کافی فیبر و مواد مغذی و کاهش مصرف غذاهای پرکالری و کم‌ارزش غذایی کمک کند. چنین رویکردی می‌تواند بخش مهمی از سبک زندگی مناسب برای کاهش عوامل خطر سرطان اندومتر باشد.

۲. نقش تغذیه در کاهش خطر سرطان اندومتر

اگرچه نمی‌توان همه عوامل خطر سرطان اندومتر را کنترل کرد، اما آنچه می‌خوریم نقش مهمی در سلامت عمومی بدن و کنترل وزن دارد. شواهد موجود نشان می‌دهند که ارتباط بین تغذیه و سرطان اندومتر پیچیده است و برای بسیاری از مواد غذایی، هنوز نمی‌توان یک اثر محافظتی قطعی تعیین کرد.

به‌جای تمرکز بر یک ماده غذایی خاص، بهتر است یک الگوی تغذیه سالم را دنبال کنیم که شامل مقدار زیادی غذاهای گیاهی و کم‌فرآوری‌شده باشد. توصیه‌های WCRF/AICR بر مصرف منظم غلات کامل، سبزیجات، میوه‌ها و حبوبات و دریافت حداقل ۳۰ گرم فیبر غذایی در روز تأکید دارند.

مهم‌ترین ترکیبات و گروه‌های غذایی مورد توجه شامل موارد زیر هستند:

• گلوکوزینولات‌ها
• آنتی‌اکسیدان‌ها و پلی‌فنول‌ها
• فیبر غذایی
• فیتواستروژن‌ها و ایزوفلاون‌های سویا
• اسیدهای چرب امگا-۳

با این حال، نکته مهم این است که وجود یک ترکیب زیست‌فعال در یک ماده غذایی لزوماً به معنای اثبات اثر ضدسرطانی آن در انسان نیست. بنابراین، بهتر است این مواد را در چارچوب یک رژیم غذایی سالم و متنوع مصرف کنیم.

۳. سبزیجات چلیپایی و ترکیبات مفید آن‌ها

مصرف سبزیجاتی مانند بروکلی، گل‌کلم، کلم بروکسل، کلم و سبزی‌های برگ‌دار می‌تواند بخش مهمی از یک الگوی تغذیه سالم باشد. شواهد مشاهده‌ای درباره سبزیجات غیرنشاسته‌ای و به‌ویژه سبزیجات چلیپایی، ارتباط احتمالی میان مصرف بیشتر این گروه‌ها و کاهش خطر سرطان اندومتر را نشان داده‌اند؛ با این حال، قدرت این شواهد هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیست.

این سبزیجات دارای ترکیبات گیاهی مهمی به نام گلوکوزینولات‌ها هستند. هنگام خردکردن یا جویدن برخی سبزیجات چلیپایی، این ترکیبات می‌توانند به موادی مانند ایزوتیوسیانات‌ها و ایندول‌ها تبدیل شوند. مطالعات آزمایشگاهی برای بعضی از این ترکیبات، اثراتی مانند تأثیر بر مسیرهای سلولی مرتبط با رشد و متابولیسم مواد شیمیایی نشان داده‌اند.

بنابراین، سبزیجات چلیپایی می‌توانند به دلایل مختلف در رژیم غذایی سالم جایگاه ویژه‌ای داشته باشند:

• تأمین فیبر غذایی
• تأمین ویتامین‌ها و مواد معدنی
• تأمین ترکیبات گیاهی و آنتی‌اکسیدان
• کمک به افزایش حجم غذا با کالری نسبتاً کم
• کمک به کنترل وزن در صورت جایگزینی غذاهای پرکالری با سبزیجات

با وجود این، بهتر است از ادعای اینکه بروکلی یا هر سبزی دیگری به‌تنهایی می‌تواند خطر سرطان اندومتر را مثلاً «۲۰ درصد» کاهش دهد خودداری کنیم؛ زیرا چنین عدد دقیقی برای توصیه عمومی از شواهد فعلی قابل استنتاج نیست.

۴. توت‌ها و نقش مهم آنتی‌اکسیدان‌ها

آنتی‌اکسیدان‌ها موادی هستند که در دفاع سلولی در برابر فرایندهای اکسیداتیو نقش دارند. انواع توت‌ها مانند:

• بلوبری
• توت‌فرنگی
• تمشک
• شاه‌توت

منابع خوبی از ویتامین C، آنتوسیانین‌ها و سایر ترکیبات پلی‌فنولی هستند و می‌توانند به افزایش تنوع غذایی در یک رژیم غذایی سالم کمک کنند.

با این حال، باید میان «دارا بودن آنتی‌اکسیدان» و «اثبات کاهش خطر یک سرطان مشخص» تفاوت قائل شد. در حال حاضر، شواهد اختصاصی درباره اینکه مصرف توت‌ها به‌طور مستقیم خطر سرطان اندومتر را کاهش می‌دهد، محدود است و نمی‌توان برای آن درصد کاهش خطر مشخصی تعیین کرد. WCRF نیز برای میوه‌ها و فیبر در ارتباط اختصاصی با سرطان اندومتر شواهد کافی برای نتیجه‌گیری قطعی گزارش نکرده است.

با این حال، مصرف توت‌ها همچنان انتخاب مناسبی در چارچوب تغذیه سالم است. می‌توان انواع توت تازه یا منجمد را به‌عنوان میان‌وعده یا همراه با ماست ساده، جو دوسر و سایر غذاهای کم‌فرآوری‌شده مصرف کرد.

بهتر است به‌جای تمرکز بر مقدار ثابت و اجباری، انواع میوه‌ها را در طول هفته متنوع کرد. توصیه‌های عمومی WCRF/AICR بر مصرف دست‌کم ۴۰۰ گرم میوه و سبزیجات در مجموع در روز تأکید دارند.

۵. غلات کامل و اهمیت فیبر غذایی

رژیم غذایی سرشار از فیبر می‌تواند به کنترل وزن و بهبود کیفیت کلی رژیم غذایی کمک کند. با توجه به ارتباط قوی میان چربی اضافی بدن و سرطان اندومتر، این موضوع از نظر پیشگیری اهمیت زیادی دارد.

غلات کامل از منابع مناسب فیبر رژیمی هستند، از جمله:

• جو دوسر
• نان تهیه‌شده از غلات کامل
• برنج قهوه‌ای
• جو
• بلغور
• ذرت کامل

غلات کامل علاوه بر فیبر، مواد مغذی و ترکیبات زیست‌فعالی مانند ویتامین‌ها، مواد معدنی، لیگنان‌ها و ترکیبات فنولی را نیز فراهم می‌کنند.

فیبر موجود در یک رژیم غذایی سالم می‌تواند:

• به ایجاد احساس سیری کمک کند.
• در کنترل وزن مؤثر باشد.
• عملکرد طبیعی دستگاه گوارش را پشتیبانی کند.
• به افزایش کیفیت کلی الگوی غذایی کمک کند.

برای بزرگسالان، WCRF/AICR دریافت دست‌کم ۳۰ گرم فیبر در روز از منابع غذایی را توصیه می‌کند. این مقدار را می‌توان از ترکیب غلات کامل، حبوبات، سبزیجات، میوه‌ها، مغزها و دانه‌ها تأمین کرد.

بنابراین، به‌جای تمرکز بر یک مقدار ثابت از «غلات» در روز، بهتر است بخشی از غلات مصرفی از نوع کامل باشد و غلات تصفیه‌شده، شیرینی‌ها و محصولات تهیه‌شده با آردهای تصفیه‌شده سهم کمتری در رژیم غذایی داشته باشند.

۶. سویا و فیتواستروژن‌ها

برخی تحقیقات مشاهده‌ای نشان داده‌اند که مصرف بیشتر سویا و ایزوفلاون‌های آن ممکن است با کاهش خطر سرطان اندومتر ارتباط داشته باشد. برای مثال، یک متاآنالیز از مطالعات مشاهده‌ای، ارتباطی معکوس میان مصرف سویا و خطر سرطان اندومتر گزارش کرد؛ اما مطالعات آینده‌نگر نتایج کاملاً یکسانی نداشته‌اند.

مواد غذایی تهیه‌شده از سویا شامل موارد زیر هستند:

• شیر سویا
• توفو
• تمپه
• ادامامه
• ماست سویا

سویا دارای ترکیباتی به نام ایزوفلاون‌ها است که در گروه فیتواستروژن‌ها قرار می‌گیرند. این ترکیبات از نظر ساختاری با استروژن انسانی متفاوت هستند و می‌توانند با گیرنده‌های استروژن تعامل داشته باشند. با این حال، این موضوع به معنی آن نیست که سویا به‌طور ساده «سطح استروژن را متعادل» می‌کند یا از تبدیل هورمون‌ها به استروژن جلوگیری می‌کند. شواهد جدید حاصل از کارآزمایی‌های تصادفی‌شده نیز نشان می‌دهد که ایزوفلاون‌های سویا در زنان یائسه اثر معناداری بر چندین شاخص استروژنی نداشته‌اند.

بنابراین، سویا را می‌توان در حد متعارف و به‌عنوان منبع پروتئین گیاهی در یک رژیم غذایی سالم مصرف کرد؛ اما نیازی به مصرف دوزهای بالای مکمل‌های ایزوفلاون برای پیشگیری از سرطان اندومتر وجود ندارد.

همچنین، برخلاف برخی ادعاهای رایج، شواهد قابل اتکایی برای تعیین عدد مشخصی مانند «۲۵ گرم سویا در روز برای پیشگیری از سرطان» وجود ندارد. بهتر است سویا به‌عنوان یکی از اجزای متنوع تغذیه سالم در کنار حبوبات، مغزها، دانه‌ها و سایر منابع پروتئین مصرف شود.

۷. اسیدهای چرب امگا-۳ و سلامت سلول‌ها

اسیدهای چرب امگا-۳ برای عملکرد طبیعی بدن اهمیت دارند و برخی انواع آن‌ها باید از طریق غذا دریافت شوند.

منابع غذایی مناسب امگا-۳ عبارت‌اند از:

منابع حیوانی

• سالمون
• ماهی خال‌مخالی
• ساردین
• شاه‌ماهی
• برخی انواع ماهی تن

منابع گیاهی

• بذر کتان آسیاب‌شده
• گردو
• دانه چیا
• روغن کانولا
• روغن سویا

امگا-۳ می‌تواند در تنظیم فرایندهای التهابی و سلامت قلب و عروق نقش داشته باشد. با این حال، در مورد سرطان اندومتر شواهد اختصاصی کافی برای اینکه بتوان مصرف امگا-۳ را به‌عنوان یک عامل قطعی پیشگیری‌کننده معرفی کرد، وجود ندارد. گزارش‌های WCRF درباره سرطان اندومتر نیز برای ماهی و چربی‌های مختلف شواهد کافی برای نتیجه‌گیری قطعی پیدا نکرده‌اند.

به همین دلیل، بهتر است ماهی و سایر منابع امگا-۳ به‌عنوان بخشی از یک رژیم غذایی سالم مصرف شوند، نه به‌عنوان یک درمان یا روش مستقل برای پیشگیری از سرطان.

برای افزایش کیفیت تغذیه سالم می‌توان ماهی را به‌صورت منظم در برنامه غذایی قرار داد و از مغزها و دانه‌های بدون نمک نیز در مقدار متعادل استفاده کرد. در مورد مقدار دقیق امگا-۳، نیاز افراد متفاوت است و نمی‌توان یک مقدار ثابت مانند ۱٫۵ گرم در روز را به همه افراد توصیه کرد.

۸. جمع‌بندی

انتخاب غذاهای سالم می‌تواند بخش مهمی از سبک زندگی مناسب برای کاهش عوامل خطر بیماری‌های مزمن باشد. در مورد سرطان اندومتر، شواهد قوی‌تر از نقش عواملی مانند حفظ وزن سالم و فعالیت بدنی حمایت می‌کنند، در حالی که شواهد مربوط به اثر مستقیم بسیاری از غذاهای خاص هنوز محدود یا متناقض است.

مصرف سبزیجات چلیپایی، انواع توت‌ها، غلات کامل، حبوبات، محصولات سویا، مغزها، دانه‌ها و ماهی می‌تواند به ایجاد یک رژیم غذایی سالم و متنوع کمک کند. این غذاها مواد مغذی، فیبر و ترکیبات گیاهی مختلفی را فراهم می‌کنند و در کنار کنترل وزن و فعالیت بدنی می‌توانند بخشی از یک سبک زندگی سالم باشند.

در مقابل، بهتر است مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، فست‌فودها، نوشیدنی‌های شیرین و سایر مواد غذایی پرکالری و کم‌ارزش غذایی محدود شود؛ زیرا این تغییرات می‌توانند به کنترل وزن کمک کنند و کنترل وزن در کاهش خطر سرطان اندومتر اهمیت ویژه‌ای دارد.

در نهایت، هیچ ماده غذایی واحدی نمی‌تواند از ابتلا به سرطان اندومتر جلوگیری کند و هیچ رژیم غذایی خاصی نیز جایگزین ارزیابی‌های پزشکی، غربالگری‌های توصیه‌شده یا درمان‌های تخصصی نمی‌شود. بهترین رویکرد، داشتن یک تغذیه سالم و پایدار، فعالیت بدنی منظم، توجه به وزن بدن و مراجعه به پزشک در صورت وجود عوامل خطر یا علائم مشکوک است.