۱. مقدمه

درمان سرطان اگرچه با هدف کنترل بیماری، از بین بردن سلول‌های سرطانی یا جلوگیری از پیشرفت آن انجام می‌شود، اما ممکن است با عوارضی همراه باشد که غذا خوردن را برای بیمار دشوار می‌کنند. بسیاری از بیماران در طول درمان با مشکلاتی مانند کاهش اشتها، تهوع، استفراغ، خستگی، تغییر طعم غذا، خشکی دهان یا مشکلات گوارشی روبه‌رو می‌شوند. شدت و نوع این عوارض به نوع سرطان، روش درمان، دوز داروها و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.

توجه به تغذیه مناسب در این دوران بسیار مهم است، زیرا دریافت کافی انرژی و پروتئین به حفظ قدرت بدنی و توده عضلانی کمک می‌کند. همچنین مدیریت زودهنگام مشکلات تغذیه‌ای می‌تواند در کاهش عوارض ناشی از درمان و جلوگیری از تشدید ضعف و سوءتغذیه مؤثر باشد.

البته تغذیه مناسب جایگزین درمان اصلی سرطان نیست و هیچ ماده غذایی یا رژیم غذایی خاصی به‌تنهایی درمان سرطان محسوب نمی‌شود. هدف از تغذیه در این دوره، حمایت از بدن، مدیریت عوارض و کمک به حفظ وضعیت تغذیه‌ای بیمار است.

۲. حمایت تغذیه‌ای در دوران درمان سرطان

درمان‌های سرطان می‌توانند بدن را تحت فشار قرار دهند. این درمان‌ها ممکن است باعث تهوع، کاهش یا افزایش اشتها، تغییر طعم و بوی غذا، خشکی دهان، زخم دهان، اسهال یا یبوست شوند. به همین دلیل ممکن است بیمار نتواند مانند گذشته غذا بخورد.

خوشبختانه بسیاری از این مشکلات را می‌توان با ترکیبی از اصلاح رژیم غذایی، تغییر شیوه غذا خوردن و در صورت نیاز استفاده از داروهای مناسب مدیریت کرد. برای مثال، در صورت تهوع، پزشک ممکن است داروی ضدتهوع تجویز کند و در کنار آن، مصرف وعده‌های کوچک و مکرر توصیه شود.

حمایت تغذیه‌ای باید متناسب با شرایط هر بیمار باشد. اگر بیمار کاهش وزن قابل توجه، ضعف شدید، بی‌اشتهایی مداوم یا مشکل جدی در خوردن دارد، مراجعه به متخصص تغذیه آشنا با بیماران مبتلا به سرطان می‌تواند مفید باشد. در بیماران دچار سوءتغذیه یا کاهش توده عضلانی، هدف اصلی صرفاً حفظ عدد وزن نیست؛ بلکه حفظ عملکرد جسمی و توده عضلانی نیز اهمیت دارد.

۳. تغییرات وزن

تغییر وزن در دوران درمان سرطان موضوعی شایع است.

• کاهش وزن ناخواسته می‌تواند با کاهش توده عضلانی، ضعف، خستگی و افت توان جسمی همراه باشد.
• افزایش وزن نیز در برخی بیماران رخ می‌دهد و ممکن است تحت تأثیر نوع سرطان، داروها، کاهش فعالیت بدنی یا تغییر اشتها باشد.
• کاهش وزن ناشی از سوءتغذیه با «کاشکسی سرطان» یکسان نیست و کاشکسی فرایندی پیچیده‌تر است که تنها با افزایش دریافت غذا برطرف نمی‌شود.

بهتر است در طول درمان، تغییرات وزن به‌صورت منظم بررسی شود و کاهش یا افزایش وزن ناخواسته با تیم درمان در میان گذاشته شود. هدف لزوماً رسیدن به وزن ایده‌آل نیست؛ بلکه حفظ وضعیت تغذیه‌ای، عملکرد جسمی و توده عضلانی تا حد امکان اهمیت دارد.

اگر اشتها کم شده است، می‌توان با نظر متخصص تغذیه از غذاهای پرانرژی و پروتئین‌دار در حجم کم استفاده کرد؛ برای مثال ماست، تخم‌مرغ، مغزها، کره مغزها، حبوبات، پنیر و سایر غذاهای متناسب با شرایط بیمار.

۴. تغییرات اشتها

سرطان و درمان سرطان ممکن است باعث شود فرد کمتر یا بیشتر از قبل غذا بخورد.

اگر اشتها کم شده است:

• میان‌وعده‌های کوچک اما مقوی مانند ماست، مغزها، کره بادام‌زمینی، آووکادو، پنیر یا تخم‌مرغ مصرف کنید.
• زمانی که اشتها بهتر است، غذای بیشتری بخورید و وعده‌های اصلی را به زمانی موکول کنید که حال عمومی بهتر است.
• به جای سه وعده بزرگ، از پنج یا شش وعده کوچک در طول روز استفاده کنید.
• اگر غذاها برایتان جذاب نیستند، غذاهای مختلف را امتحان کنید تا گزینه‌های قابل‌تحمل و مورد علاقه خود را پیدا کنید.
• مقداری میان‌وعده مناسب در دسترس داشته باشید.
• اگر زود سیر می‌شوید، از نوشیدن حجم زیادی مایعات درست قبل یا هنگام غذا خوردن خودداری کنید تا فضای معده برای غذا باقی بماند.
• در صورت کاهش وزن ادامه‌دار، از پزشک یا متخصص تغذیه درباره نوشیدنی‌ها و مکمل‌های تغذیه‌ای مناسب سؤال کنید.

اگر در زمان استرس بیشتر غذا می‌خورید:

• میان‌وعده‌های سالم مانند میوه، سبزیجات، ماست یا پاپ‌کورن کم‌نمک را انتخاب کنید.
• برای کاهش استرس کارهایی مانند پیاده‌روی سبک، تنفس آرام، گوش دادن به موسیقی یا صحبت با دوستان و اعضای خانواده را امتحان کنید.
• اگر تغییرات اشتها شدید یا پایدار است، آن را با تیم درمان در میان بگذارید.

۵. تهوع و استفراغ

تهوع یا استفراغ می‌تواند غذا خوردن و دریافت مایعات را دشوار کند. این راهکارها ممکن است کمک‌کننده باشند:

• غذاهای ساده مانند بیسکویت ساده، نان تست، سوپ، پاستا یا برنج ساده را در صورت تحمل مصرف کنید.
• به جای چند وعده بزرگ، روزانه پنج یا شش وعده کوچک غذا بخورید.
• وعده‌های غذایی را کاملاً حذف نکنید؛ خالی ماندن معده در برخی افراد می‌تواند تهوع را بیشتر کند.
• مایعات را در طول روز به مقدار کم اما مکرر بنوشید.
• اگر بوی غذا باعث تهوع می‌شود، غذا را سرد یا در دمای اتاق مصرف کنید؛ زیرا غذاهای داغ معمولاً بوی بیشتری ایجاد می‌کنند.
• غذاهای خیلی چرب، سرخ‌شده یا دارای بوی شدید را در صورت تشدید علائم محدود کنید.
• پس از غذا خوردن مدتی در وضعیت نشسته یا نیمه‌نشسته بمانید و بلافاصله دراز نکشید.
• داروهای ضدتهوع را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید. این داروها بخش مهمی از کاهش عوارض و کنترل تهوع ناشی از برخی درمان‌ها هستند.

اگر استفراغ مکرر است، بیمار نمی‌تواند مایعات را نگه دارد، ادرار بسیار کم شده یا علائم کم‌آبی مانند سرگیجه و ضعف شدید ایجاد شده است، باید سریعاً با تیم درمان تماس گرفته شود.

۶. تغییرات حس چشایی و بویایی

در دوران درمان سرطان ممکن است طعم غذاها تغییر کند. بعضی افراد احساس می‌کنند غذا بی‌مزه شده یا طعم فلزی، تلخ یا غیرطبیعی پیدا کرده است. این تغییرات می‌توانند اشتها را نیز کاهش دهند.

برای بهتر شدن طعم غذا:

• اگر دهان شما زخم نیست، کمی آب‌لیمو یا سرکه به غذا اضافه کنید.
• از سبزی‌های معطر و ادویه‌هایی مانند دارچین، زنجبیل، ریحان یا رزماری استفاده کنید.
• اگر غذا طعم بیش از حد تلخ یا ترش دارد، بسته به نوع غذا می‌توان مقدار کمی شیرین‌کننده مناسب به آن افزود.
• قبل از پخت، غذا را با طعم‌دهنده‌های مناسب مزه‌دار کنید.
• اگر گوشت برایتان خوشایند نیست، از منابع پروتئینی دیگری مانند حبوبات، تخم‌مرغ، لبنیات، مغزها یا ماهی استفاده کنید.
• اگر طعم فلزی غذا یا نوشیدنی‌ها آزاردهنده است، استفاده از ظروف پلاستیکی یا غیر فلزی ممکن است برای برخی افراد مفید باشد.
• غذاهای جدید را امتحان کنید؛ ممکن است ذائقه شما در طول درمان تغییر کند و غذاهایی که قبلاً دوست نداشتید، قابل‌تحمل شوند.

برای کاهش بوی آزاردهنده غذا:

• غذا را در محیط دارای تهویه مناسب آماده کنید.
• در صورت تحمل، غذا را سرد یا در دمای اتاق مصرف کنید.
• هنگام پخت، درِ ظرف را بگذارید تا بوی غذا کمتر در محیط پخش شود.
• پنجره را باز کنید یا از هواکش استفاده کنید.
• از لیوان درب‌دار برای نوشیدن استفاده کنید.
• در صورت امکان از دوستان یا خانواده برای پخت غذا کمک بگیرید.

تغییرات چشایی در بسیاری از بیماران پس از پایان درمان بهبود پیدا می‌کنند، هرچند زمان بهبود در افراد مختلف متفاوت است.

۷. گلودرد، زخم دهان و مشکل در بلع

اگر بلع غذا برایتان سخت یا دردناک است، این نکات می‌توانند کمک کنند:

• غذاهای نرم و مرطوب مانند فرنی، پوره سیب‌زمینی، سوپ غلیظ، ماست یا تخم‌مرغ هم‌زده مصرف کنید.
• غذا را به قطعات کوچک تقسیم کنید و لقمه‌های کوچک بردارید.
• در صورت تحمل، اسموتی، یخمک یا غذاهای خنک می‌توانند آرامش‌بخش باشند.
• غذاهای خشک را با سس مناسب، آب‌گوشت یا سایر مایعات سازگار با شرایط بیمار نرم‌تر کنید.
• از غذاهای تند، ترش، سفت، بسیار شور، مرکبات، سس گوجه‌فرنگی و نوشیدنی‌های گازدار در صورت تحریک زخم‌ها پرهیز کنید.
• مکیدن تکه‌های کوچک یخ یا یخمک ممکن است به کاهش ناراحتی دهان کمک کند.
• از غذاها و نوشیدنی‌های بسیار داغ پرهیز کنید.
• بهداشت دهان را طبق توصیه تیم درمان رعایت کنید.

در صورت زخم‌های شدید دهان، لکه‌های سفید، خونریزی، درد شدید یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن، باید پزشک را مطلع کنید. مشکلات دهان و گلو در صورت درمان نشدن می‌توانند دریافت غذا و مایعات را کاهش دهند و خطر سوءتغذیه را بیشتر کنند.

اگر مشکل بلع باعث سرفه هنگام غذا خوردن، خفگی یا احساس گیر کردن غذا می‌شود، ارزیابی پزشکی و در صورت نیاز بررسی توسط متخصص گفتار و بلع اهمیت دارد.

۸. اسهال و یبوست

تغییر در کارکرد روده در دوران درمان سرطان نسبتاً شایع است و می‌تواند به علت خود سرطان، داروها، تغییر رژیم غذایی، کاهش فعالیت بدنی یا عوامل دیگر ایجاد شود.

برای کنترل اسهال:

• وعده‌های غذایی کوچک اما مکرر بخورید.
• غذاهای ساده و کم‌فیبر را به‌طور موقت و بر اساس تحمل خود انتخاب کنید.
• برای جلوگیری از کم‌آبی بدن، مایعات کافی بنوشید.
• در صورت اسهال شدید، درباره استفاده از محلول‌های خوراکی جبران آب و الکترولیت با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.
• مصرف کافئین و الکل را محدود کنید؛ الکل در دوران درمان سرطان ممکن است با برخی درمان‌ها نیز تداخل داشته باشد.
• اگر مصرف شیر یا برخی فرآورده‌های لبنی علائم را تشدید می‌کند، آن‌ها را موقتاً کاهش دهید و درباره جایگزین‌های مناسب با متخصص تغذیه مشورت کنید.
• از مصرف زیاد شیرین‌کننده‌هایی مانند سوربیتول، زایلیتول و مانیتول که در برخی آدامس‌ها و خوراکی‌های بدون قند وجود دارند، خودداری کنید؛ این مواد در برخی افراد می‌توانند اسهال را تشدید کنند.
• بدون مشورت با پزشک، داروهای ضداسهال مصرف نکنید، زیرا علت اسهال باید مشخص شود.

برای کاهش یبوست:

• در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، مایعات کافی در طول روز بنوشید.
• مصرف فیبر را به‌تدریج افزایش دهید، به‌خصوص اگر یبوست با کمبود فیبر غذایی مرتبط باشد.
• غذاهای حاوی فیبر مانند میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل را در صورت تحمل و نبود منع پزشکی در برنامه غذایی قرار دهید.
• فعالیت بدنی متناسب با توان بیمار، حتی پیاده‌روی کوتاه، می‌تواند به عملکرد بهتر دستگاه گوارش کمک کند.
• وقتی احساس نیاز به دفع دارید، آن را به تعویق نیندازید.
• وعده‌های غذایی منظم داشته باشید.
• برخی داروها، از جمله بعضی مسکن‌های مخدر و داروهای ضدتهوع، می‌توانند یبوست ایجاد کنند؛ در صورت تداوم یبوست، پزشک باید در جریان باشد.

البته افزایش فیبر برای همه بیماران مناسب نیست. در صورت انسداد یا تنگی روده، برخی انواع اسهال، جراحی‌های خاص یا توصیه اختصاصی تیم درمان، نوع و مقدار فیبر باید توسط پزشک یا متخصص تغذیه تعیین شود.

در صورت اسهال شدید یا مداوم، خون در مدفوع، درد شدید شکم، تب، استفراغ مکرر یا علائم کم‌آبی، باید فوراً با تیم درمان تماس گرفته شود.

۹. جمع‌بندی

در دوران درمان سرطان، توجه به تغذیه می‌تواند نقش مهمی در حفظ انرژی، توده عضلانی و توان جسمی بیمار داشته باشد. بسیاری از مشکلاتی که در این دوره پیش می‌آیند، مانند تهوع، تغییر اشتها، تغییر حس چشایی، زخم دهان و مشکلات گوارشی، با ترکیبی از اصلاح رژیم غذایی، تغییر شیوه غذا خوردن و درمان پزشکی مناسب قابل مدیریت هستند.

مصرف وعده‌های کوچک و مکرر، دریافت کافی پروتئین و انرژی، نوشیدن مایعات کافی و انتخاب غذاهای متناسب با عوارض ایجادشده می‌تواند به کاهش عوارض و حفظ وضعیت تغذیه‌ای کمک کند. در صورت کاهش وزن ناخواسته، کاهش شدید اشتها یا علائم پایدار، مراجعه زودهنگام به متخصص تغذیه می‌تواند از تشدید سوءتغذیه جلوگیری کند.

همچنین فعالیت بدنی متناسب با وضعیت بیمار، در صورت تأیید تیم درمان، می‌تواند به حفظ قدرت و عملکرد جسمی و کاهش خستگی کمک کند. راهنمای ASCO، در بیماران واجد شرایط، ورزش هوازی و مقاومتی را در طول درمان فعال سرطان برای کاهش برخی عوارض و حفظ عملکرد جسمی توصیه می‌کند.

در نهایت، تغذیه مناسب بخشی از مراقبت حمایتی در درمان سرطان است، نه جایگزین درمان اصلی. هیچ رژیم غذایی به‌تنهایی درمان سرطان محسوب نمی‌شود؛ اما یک برنامه غذایی متناسب با شرایط بیمار می‌تواند به حفظ انرژی و توده عضلانی، مدیریت علائم و کاهش عوارض کمک کند و کیفیت زندگی را در طول دوره درمان بهبود دهد.