۱. مقدمه

سویا یکی از مواد غذایی گیاهی است که در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده است. این ماده غذایی منبع مناسبی از پروتئین گیاهی است و در محصولاتی مانند شیر سویا، ماست سویا، توفو و تمپه استفاده می‌شود. با این حال، گاهی این نگرانی مطرح می‌شود که ترکیبات موجود در سویا ممکن است بر هورمون‌های بدن تأثیر بگذارند و خطر سرطان پستان را افزایش دهند.

ریشه این نگرانی بیشتر به ایزوفلاون‌های موجود در سویا مربوط می‌شود. ایزوفلاون‌ها نوعی ترکیب گیاهی هستند که می‌توانند با گیرنده‌های استروژن در بدن تعامل داشته باشند. با این حال، این تعامل به معنای آن نیست که مصرف سویا همان اثری را ایجاد می‌کند که افزایش سطح استروژن بدن ایجاد می‌کند.

برای پاسخ دقیق به این نگرانی، باید میان مصرف غذاهای حاوی سویا و مصرف مکمل‌های غلیظ سویا یا ایزوفلاون تفاوت قائل شد. همچنین لازم است نتایج مطالعات انسانی، عوامل خطر شناخته‌شده سرطان پستان و الگوی کلی رژیم غذایی فرد در کنار یکدیگر در نظر گرفته شوند.

۲. آیا سویا خطر ابتلا به سرطان پستان را افزایش می‌دهد؟

پاسخ کوتاه این است: خیر، شواهد موجود نشان نمی‌دهند که مصرف معمول غذاهای حاوی سویا باعث افزایش خطر سرطان پستان شود.

مطالعات انجام‌شده در جمعیت‌های مختلف، از جمله پژوهش‌هایی در کشورهای آسیایی و غربی، عموماً نشان نداده‌اند که مصرف سویا خطر ابتلا به سرطان پستان را افزایش دهد. در برخی مطالعات مشاهده‌ای حتی ارتباط میان مصرف بیشتر سویا و کاهش نسبی خطر سرطان پستان گزارش شده است؛ با این حال، از این مطالعات نمی‌توان نتیجه گرفت که سویا به‌طور قطعی از سرطان پستان پیشگیری می‌کند، زیرا عوامل دیگری مانند الگوی کلی رژیم غذایی، وزن بدن و سبک زندگی نیز می‌توانند بر نتایج تأثیر بگذارند.

نکته مهم دیگر این است که بیشتر شواهد اطمینان‌بخش مربوط به مصرف سویا به شکل غذا هستند، نه مصرف مکمل‌های حاوی دوز بالای ایزوفلاون. بنابراین، نمی‌توان نتایج مربوط به مصرف توفو، شیر سویا یا دانه سویا را مستقیماً به مکمل‌های سویا تعمیم داد.

برای افرادی که سابقه سرطان پستان دارند نیز شواهد موجود نشان نمی‌دهد که مصرف متعارف غذاهای حاوی سویا به‌طور کلی مضر باشد. با این حال، درباره استفاده از مکمل‌های غلیظ سویا یا ایزوفلاون، به‌خصوص در افرادی که تحت درمان هستند، بهتر است تصمیم‌گیری با پزشک انجام شود.

۳. ارتباط استروژن با سرطان پستان

استروژن یکی از هورمون‌های مهم بدن است و در رشد و عملکرد بافت پستان نقش دارد. برخی انواع سرطان پستان برای رشد خود از پیام‌های هورمونی، به‌ویژه استروژن، استفاده می‌کنند. به همین دلیل، در برخی شرایط پزشکی، کاهش اثر استروژن می‌تواند بخشی از درمان سرطان پستان باشد.

با این حال، ارتباط میان استروژن و سرطان پستان به این معنا نیست که هر ماده‌ای که بتواند با گیرنده‌های استروژن تعامل داشته باشد، الزاماً خطر سرطان را افزایش می‌دهد.

سویا حاوی ترکیبات گیاهی خاصی به نام ایزوفلاون است. مهم‌ترین ایزوفلاون‌های سویا شامل جنیستئین، دایدزئین و گلیسیتئین هستند. این ترکیبات از نظر ساختاری تا حدی شبیه استروژن هستند، اما قدرت و نحوه عملکرد آنها با استروژن انسانی تفاوت قابل‌توجهی دارد.

بنابراین، وجود ایزوفلاون در سویا به‌تنهایی دلیلی برای افزایش خطر سرطان پستان محسوب نمی‌شود.

۴. ایزوفلاون‌های سویا در بدن چه کاری انجام می‌دهند؟

ایزوفلاون‌های سویا را گاهی «فیتواستروژن» یا استروژن گیاهی می‌نامند. این اصطلاح ممکن است باعث ایجاد این تصور شود که مصرف سویا مستقیماً سطح استروژن بدن را افزایش می‌دهد، در حالی که چنین برداشت ساده‌ای از عملکرد ایزوفلاون‌ها دقیق نیست.

ایزوفلاون‌ها می‌توانند به گیرنده‌های استروژن متصل شوند، اما اثر آنها بسیار ضعیف‌تر و متفاوت‌تر از استروژن طبیعی بدن است. علاوه بر این، دو نوع اصلی گیرنده استروژن، یعنی گیرنده‌های ERα و ERβ، در بافت‌های مختلف به شکل متفاوتی بیان می‌شوند و ایزوفلاون‌ها نیز تمایل یکسانی به این گیرنده‌ها ندارند.

به همین دلیل، ایزوفلاون‌ها ممکن است در یک بافت اثرات شبه‌استروژنی ضعیفی داشته باشند و در شرایط دیگری بخشی از اثر استروژن طبیعی را تعدیل کنند.

این ویژگی یکی از دلایلی است که توضیح می‌دهد چرا نمی‌توان گفت «سویا استروژن را بالا می‌برد» یا «هر ماده حاوی فیتواستروژن برای سرطان پستان مضر است». اثر نهایی به وضعیت هورمونی فرد، نوع بافت، مقدار مصرف و سایر عوامل زیستی بستگی دارد.

در نتیجه، مصرف معمول سویا در قالب غذا با مصرف دوزهای بالای ایزوفلاون به شکل مکمل یکسان نیست.

۵. عوامل هورمونی مؤثر در افزایش خطر سرطان پستان

خطر سرطان پستان تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد و برخی از آنها با میزان یا مدت مواجهه با هورمون‌های جنسی مرتبط هستند. از جمله این عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۵.۱. شروع زودهنگام قاعدگی

اگر قاعدگی در سن پایین‌تری شروع شود، فرد در طول زندگی مدت بیشتری در معرض چرخه‌های هورمونی قرار می‌گیرد. شروع زودهنگام قاعدگی یکی از عوامل مرتبط با افزایش خطر سرطان پستان است.

۵.۲. یائسگی دیررس

هرچه یائسگی دیرتر اتفاق بیفتد، مدت قرارگیری بافت پستان در معرض هورمون‌های تخمدانی بیشتر خواهد بود و این موضوع می‌تواند با افزایش خطر سرطان پستان ارتباط داشته باشد.

۵.۳. نداشتن سابقه بارداری یا اولین بارداری در سن بالاتر

نداشتن بارداری کامل یا تجربه اولین بارداری کامل در سنین بالاتر نیز با تغییر در خطر سرطان پستان ارتباط دارد. البته این موضوع تنها یکی از عوامل متعدد مؤثر بر خطر بیماری است.

۵.۴. سابقه دریافت هورمون‌درمانی

برخی انواع هورمون‌درمانی یائسگی، به‌ویژه درمان ترکیبی استروژن و پروژستین، می‌توانند خطر سرطان پستان را افزایش دهند. میزان این خطر به نوع درمان، مدت مصرف و شرایط فرد بستگی دارد و تصمیم درباره استفاده از هورمون‌درمانی باید به‌صورت فردی و با نظر پزشک گرفته شود.

۶. سایر عوامل خطر ابتلا به سرطان پستان

عوامل دیگری نیز وجود دارند که می‌توانند احتمال ابتلا به سرطان پستان را افزایش دهند، از جمله:

• افزایش سن
• سابقه خانوادگی سرطان پستان
• برخی تغییرات ژنتیکی ارثی، مانند تغییرات در ژن‌های BRCA1 و BRCA2
• مصرف الکل
• تراکم بالای بافت پستان
• اضافه‌وزن و چاقی، به‌ویژه پس از یائسگی
• قرار گرفتن قفسه سینه در معرض پرتوهای یونیزان، به‌خصوص در سنین پایین
• برخی عوامل مرتبط با سابقه باروری و هورمونی

البته داشتن یک یا چند عامل خطر به این معنی نیست که فرد حتماً به سرطان پستان مبتلا خواهد شد. از سوی دیگر، برخی افراد ممکن است بدون داشتن عوامل خطر شناخته‌شده نیز به این بیماری مبتلا شوند.

بنابراین، ارزیابی خطر سرطان پستان باید بر اساس مجموعه‌ای از عوامل انجام شود و نمی‌توان نقش یک ماده غذایی مانند سویا را جدا از سایر ویژگی‌های رژیم غذایی و سبک زندگی بررسی کرد.

اگر درباره خطر ابتلای خود به سرطان پستان سؤال یا نگرانی دارید، بهتر است با پزشک مشورت کنید. متخصص تغذیه نیز می‌تواند در تنظیم یک رژیم غذایی متعادل و متناسب با شرایط فردی کمک‌کننده باشد.

۷. نقش سویا در یک رژیم غذایی سالم

سویا و غذاهایی که از آن تهیه می‌شوند می‌توانند بخشی از یک رژیم غذایی سالم و متعادل باشند. دانه سویا، توفو، تمپه و برخی محصولات دیگر سویا می‌توانند پروتئین گیاهی، فیبر و مواد مغذی مختلفی را تأمین کنند.

شیر سویا و ماست سویا نیز، به‌ویژه در صورتی که با کلسیم و ویتامین D غنی شده باشند، می‌توانند از نظر تغذیه‌ای جایگزین مناسبی برای برخی محصولات لبنی باشند. البته ترکیب غذایی محصولات مختلف سویا یکسان نیست و هنگام خرید محصولات آماده بهتر است برچسب تغذیه‌ای آنها بررسی شود.

در هر فنجان، یعنی حدود ۲۴۰ میلی‌لیتر، شیر سویا ممکن است مقدار قابل‌توجهی ایزوفلاون وجود داشته باشد، اما مقدار دقیق آن به نوع محصول و میزان سویای استفاده‌شده بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان یک عدد ثابت را برای تمام انواع شیر سویا در نظر گرفت.

نکته مهم این است که برای داشتن یک رژیم غذایی مناسب، لازم نیست تمام تمرکز بر یک ماده غذایی مانند سویا باشد. مصرف متنوع سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، حبوبات، مغزها و دانه‌ها و دریافت پروتئین از منابع مختلف، در کنار حفظ وزن مناسب و فعالیت بدنی، اهمیت بیشتری در سلامت عمومی دارد.

همچنین بهتر است بین سویا در قالب غذا و مکمل‌های حاوی ایزوفلاون یا عصاره سویا تفاوت قائل شویم. مصرف معمول غذاهای حاوی سویا با دریافت دوزهای بالای ترکیبات تغلیظ‌شده یکسان نیست و برای استفاده از مکمل‌ها، به‌خصوص در افراد مبتلا به سرطان پستان یا افرادی که داروهای خاص مصرف می‌کنند، مشورت با پزشک ضروری است.

۸. جمع‌بندی

تحقیقات علمی موجود نشان می‌دهد که مصرف معمول مواد غذایی حاوی سویا باعث افزایش خطر سرطان پستان نمی‌شود. حتی برخی مطالعات مشاهده‌ای ارتباطی میان مصرف سویا و کاهش نسبی خطر سرطان پستان پیدا کرده‌اند، اما این یافته به‌تنهایی برای اثبات اثر پیشگیرانه سویا کافی نیست.

ایزوفلاون‌های موجود در سویا از نظر عملکرد و قدرت با استروژن طبیعی بدن یکسان نیستند و نمی‌توان صرفاً به دلیل شباهت ساختاری آنها به استروژن نتیجه گرفت که سویا موجب افزایش خطر سرطان پستان می‌شود. اثر این ترکیبات پیچیده است و به عوامل مختلفی از جمله نوع گیرنده استروژن، بافت موردنظر و شرایط هورمونی فرد بستگی دارد.

در مجموع، سویا می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشد و مصرف متعارف غذاهایی مانند توفو، دانه سویا و شیر سویا برای بیشتر افراد دلیلی برای نگرانی از نظر افزایش خطر سرطان پستان ایجاد نمی‌کند. با این حال، شواهد مربوط به مکمل‌های غلیظ سویا و ایزوفلاون با غذاهای معمولی سویا یکسان نیست.

بنابراین، اگر هدف شما کاهش خطر سرطان پستان است، بهتر است به جای حذف سویا، بر یک رژیم غذایی متعادل، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی، محدود کردن مصرف الکل و رعایت توصیه‌های مربوط به غربالگری و ارزیابی عوامل خطر تمرکز کنید. افرادی که سابقه سرطان پستان دارند یا داروهای مرتبط با درمان سرطان مصرف می‌کنند نیز بهتر است پیش از مصرف مکمل‌های سویا یا ایزوفلاون با پزشک خود مشورت کنند.