۱. مقدمه

بعد از اینکه فردی متوجه می‌شود به سرطان مبتلا شده، معمولاً یکی از اولین سؤال‌هایی که برایش پیش می‌آید این است که «حالا چه غذاهایی بخورم و از چه غذاهایی دوری کنم؟» پاسخ این سؤال فقط در چند غذای خوب یا بد خلاصه نمی‌شود. مهم‌تر از همه این است که فرد در بیشتر روزها چه نوع مواد غذایی مصرف می‌کند و الگوی کلی تغذیه او چگونه است.

اگر برنامه غذایی بیشتر بر پایه سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل، حبوبات، مغزها و منابع سالم پروتئین باشد، فرد می‌تواند طیف متنوعی از مواد مغذی و فیبر را دریافت کند. این نوع الگوی غذایی می‌تواند بخشی از سبک زندگی سالم باشد و در کنار درمان پزشکی، به حفظ وضعیت عمومی و تغذیه‌ای بدن کمک کند.

البته یک نکته بسیار مهم وجود دارد: هیچ خوراکی یا رژیم غذایی به‌تنهایی جایگزین درمان سرطان نیست. همچنین نیازهای تغذیه‌ای فرد در طول درمان ممکن است تغییر کند. برای مثال، تهوع، بی‌اشتهایی، تغییر حس چشایی، مشکلات بلع یا عوارض گوارشی می‌توانند انتخاب مواد غذایی را دشوار کنند. در چنین شرایطی، برنامه غذایی باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.

۲. تمرکز بر سبک غذا خوردن نه یک غذای خاص

پرسش: به‌تازگی متوجه شده‌ام که مبتلا به سرطان هستم. آیا غذاهای خاصی هست که باید بخورم یا از آن‌ها دوری کنم؟

پاسخ: موضوع فقط یک غذا یا یک رژیم خاص نیست. مهم‌تر از همه، سبک کلی غذا خوردن است. یعنی باید ببینیم بیشتر اوقات چه چیزهایی می‌خوریم و بشقاب غذای ما معمولاً از چه موادی تشکیل شده است.

سازمان‌هایی مانند مؤسسه آمریکایی پژوهش سرطان و انجمن سرطان آمریکا توصیه می‌کنند برنامه غذایی بیشتر بر پایه مواد غذایی گیاهی و کامل مانند سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل باشد و مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده، غذاهای بسیار فرآوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین محدود شود.

غذای کامل یعنی غذایی که تا جای ممکن به شکل طبیعی خود نزدیک است؛ مثل میوه، سبزی، لوبیا، عدس، برنج قهوه‌ای، جو، مغزها و دانه‌ها. البته باید توجه داشت که «فرآوری‌شده» همیشه به معنی «ناسالم» نیست. برای مثال، سبزیجات منجمد یا کنسروشده بدون شکر افزوده و با سدیم مناسب می‌توانند بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشند. مسئله اصلی، میزان و نوع فرآوری و همچنین ترکیب کلی رژیم غذایی است.

برای اینکه یک بشقاب سالم‌تر داشته باشید، می‌توانید این الگو را در نظر بگیرید:

• بخش بزرگی از بشقاب: سبزیجات، میوه و سایر مواد غذایی گیاهی
• بخش قابل‌توجهی: غلات کامل و حبوبات
• بخش باقی‌مانده: منابع پروتئینی مانند ماهی، مرغ، حبوبات یا سویا

AICR پیشنهاد می‌کند دست‌کم دو سوم بشقاب بر پایه مواد غذایی گیاهی مانند غلات کامل، سبزیجات، میوه و حبوبات باشد و بخش کوچک‌تری به منابع پروتئین حیوانی اختصاص پیدا کند.

این روش کمک می‌کند بدن ویتامین‌ها، مواد معدنی، فیبر و ترکیبات گیاهی متنوع‌تری دریافت کند. این مواد برای سلامت عمومی بدن مهم هستند و می‌توانند در کنار درمان، به حفظ وضعیت تغذیه‌ای مناسب کمک کنند.

۳. غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و ارتباط آن‌ها با سرطان

در رژیم غذایی بسیاری از مردم، مقدار زیادی غذای آماده و کارخانه‌ای وجود دارد.

غذاهای فوق‌فرآوری‌شده یا UPFها معمولاً محصولاتی هستند که با فرآیندهای صنعتی متعدد تولید شده‌اند و اغلب حاوی ترکیبی از موادی مانند قند افزوده، نمک، چربی‌های نامطلوب و افزودنی‌های مختلف هستند. البته همه مواد غذایی بسته‌بندی‌شده یا فرآوری‌شده در این گروه قرار نمی‌گیرند.

نمونه‌هایی از غذاهای فوق‌فرآوری‌شده می‌توانند عبارت باشند از:

• برخی پیتزاهای منجمد و غذاهای آماده
• برخی غذاهای آماده مخصوص مایکروویو
• چیپس و تنقلات بسته‌بندی‌شده
• شیرینی‌ها و کیک‌های صنعتی
• برخی کاپ‌کیک‌ها و مافین‌های آماده
• برخی محصولات گوشتی فرآوری‌شده
• نوشیدنی‌های شیرین‌شده با شکر

این خوراکی‌ها معمولاً به دلیل طعم، ظاهر و سهولت مصرف جذاب هستند؛ اما بسیاری از آن‌ها از نظر تغذیه‌ای نسبت به مواد غذایی کم‌فرآوری‌شده، فیبر و مواد مغذی کمتری دارند و ممکن است مقدار زیادی قند، نمک یا انرژی وارد رژیم غذایی کنند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مصرف زیاد غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با پیامدهای نامطلوب سلامتی ارتباط دارد. مطالعات مربوط به سرطان نیز در برخی جمعیت‌ها ارتباط میان مصرف بیشتر این مواد غذایی و افزایش خطر برخی سرطان‌ها را گزارش کرده‌اند. بااین‌حال، بهتر است این یافته‌ها با دقت تفسیر شوند؛ زیرا بسیاری از این مطالعات مشاهده‌ای هستند و نمی‌توان از آن‌ها نتیجه گرفت که یک خوراکی مشخص به‌تنهایی علت قطعی سرطان است.

مشکل دیگر این است که وقتی فرد مقدار زیادی غذای فوق‌فرآوری‌شده مصرف می‌کند، ممکن است این خوراکی‌ها جای مواد غذایی سالم‌تر را در برنامه غذایی بگیرند. در نتیجه، فرصت دریافت موادی مانند موارد زیر کمتر می‌شود:

• ویتامین‌ها
• مواد معدنی
• ترکیبات مفید گیاهی
• فیبر

این مواد برای بدن مهم هستند و می‌توانند به حفظ سلامت، بهبود وضعیت تغذیه و عملکرد طبیعی دستگاه گوارش کمک کنند.

بنابراین، هدف این نیست که فرد از هر خوراکی بسته‌بندی‌شده‌ای بترسد؛ بلکه بهتر است مصرف مواد غذایی فوق‌فرآوری‌شده محدود شود و جای بیشتری برای غذاهای ساده‌تر، متنوع‌تر و کم‌فرآوری‌شده در برنامه غذایی ایجاد شود.

۴. گوشت‌های فرآوری‌شده؛ خوراکی‌هایی که باید جدی گرفته شوند

گوشت‌های فرآوری‌شده خوراکی‌هایی هستند که برای افزایش ماندگاری یا تغییر طعم با روش‌هایی مانند دودی کردن، نمک‌سود کردن، تخمیر یا افزودن مواد نگهدارنده آماده می‌شوند.

نمونه‌هایی از این مواد غذایی عبارت‌اند از:

• هات‌داگ
• کالباس و ژامبون
• سوسیس
• بیکن
• برخی گوشت‌های آماده مصرف

سازمان جهانی بهداشت، بر اساس ارزیابی آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان، گوشت فرآوری‌شده را در گروه ۱ سرطان‌زا برای انسان طبقه‌بندی کرده است. منظور از گروه ۱ این نیست که خطر آن با همه عوامل سرطان‌زا یکسان است؛ بلکه به این معناست که شواهد علمی کافی برای سرطان‌زا بودن آن در انسان وجود دارد. شواهد موجود به‌طور مشخص ارتباط مصرف گوشت فرآوری‌شده با سرطان روده بزرگ و راست‌روده را نشان می‌دهد.

به همین دلیل، برای کاهش خطر سرطان، بهتر است مصرف این خوراکی‌ها تا حد امکان کم شود. AICR نیز توصیه می‌کند مصرف گوشت فرآوری‌شده بسیار محدود باشد یا تا حد امکان از آن پرهیز شود.

به جای گوشت‌های فرآوری‌شده، می‌توان از منابع پروتئینی متنوع‌تری استفاده کرد، مانند:

• سویا
• ماهی
• مرغ
• عدس و سایر حبوبات
• نخود
• انواع لوبیا

این مواد غذایی می‌توانند پروتئین مورد نیاز بدن را تأمین کنند و در بسیاری از موارد، انتخاب مناسب‌تری برای ایجاد یک الگوی غذایی سالم‌تر باشند.

در مورد گوشت قرمز نیز توصیه به حذف کامل برای همه افراد وجود ندارد؛ اما مصرف آن بهتر است متعادل باشد. AICR توصیه می‌کند اگر فرد گوشت قرمز مصرف می‌کند، مقدار آن از حدود ۱۲ تا ۱۸ اونس در هفته، یعنی تقریباً ۳۴۰ تا ۵۱۰ گرم گوشت پخته، بیشتر نشود.

۵. حبوبات و سویا؛ پروتئین‌های گیاهی سالم و مفید

ممکن است برای بعضی افراد سؤال باشد که حبوبات دقیقاً شامل چه چیزهایی می‌شود؟ حبوبات دانه‌های خوراکی بعضی گیاهان هستند. این گروه غذایی شامل مواد آشنایی است که در بسیاری از خانه‌ها مصرف می‌شود، مانند:

• عدس
• نخودفرنگی و لپه
• لوبیا سیاه
• لوبیا چیتی
• لوبیا قرمز
• نخود

وقتی حبوبات یا غذاهای تهیه‌شده از سویا مصرف می‌کنید، فقط پروتئین گیاهی دریافت نمی‌کنید. این مواد غذایی می‌توانند مقدار قابل‌توجهی فیبر، ویتامین‌ها، مواد معدنی و ترکیبات گیاهی نیز فراهم کنند. حبوبات از منابع مهم فیبر و پروتئین هستند و می‌توانند جایگزین بخشی از گوشت در وعده‌های غذایی شوند.

نکته مهم این است که بسیاری از مردم در رژیم غذایی خود پروتئین کافی دریافت می‌کنند، اما مصرف فیبر و برخی مواد غذایی گیاهی در برنامه روزانه آن‌ها کمتر از مقدار مطلوب است. بنابراین، افزایش مصرف حبوبات، سبزیجات، میوه‌ها و غلات کامل می‌تواند به بهبود کیفیت کلی رژیم غذایی کمک کند.

غذاهای تهیه‌شده از سویا نیز برای بسیاری از افراد مبتلا به سرطان، در صورت نداشتن منع پزشکی خاص، قابل استفاده هستند. شواهد موجود از این دیدگاه که مصرف متعارف سویا در افراد مبتلا به سرطان پستان مضر باشد، حمایت نمی‌کند و برخی مطالعات حتی ارتباط مصرف سویا با پیامدهای بهتر را گزارش کرده‌اند. بااین‌حال، سویا نباید به‌عنوان درمان سرطان یا جایگزین درمان پزشکی معرفی شود.

۶. چرا فیبر برای بیماران مبتلا به سرطان مهم است؟

فیبر یکی از اجزای مهم رژیم غذایی است، اما بسیاری از افراد به اندازه کافی فیبر دریافت نمی‌کنند. سازمان جهانی بهداشت برای افراد بالای ۱۰ سال، دریافت دست‌کم ۲۵ گرم فیبر طبیعی در روز را توصیه می‌کند.

منابع مهم فیبر شامل حبوبات، غلات کامل، سبزیجات، میوه‌ها، مغزها و دانه‌ها هستند.

شواهد علمی نشان می‌دهد رژیم‌های غذایی سرشار از فیبر، به‌ویژه فیبری که از مواد غذایی گیاهی دریافت می‌شود، با کاهش خطر سرطان روده بزرگ و راست‌روده ارتباط دارند. همچنین دریافت کافی فیبر به سلامت دستگاه گوارش، کنترل قند خون، مدیریت وزن و بهبود سطح کلسترول کمک می‌کند.

بنابراین، به جای تمرکز روی یک مکمل یا یک خوراکی خاص، بهتر است منابع طبیعی فیبر در برنامه غذایی افزایش پیدا کنند؛ برای مثال، افزودن عدس به غذا، استفاده از نان و غلات کامل، خوردن میوه کامل به جای آب‌میوه و اضافه کردن سبزیجات به وعده‌های اصلی.

فیبر فواید زیادی برای بدن دارد، از جمله:

• کمک به بهتر شدن سطح کلسترول
• کمک به تنظیم قند خون
• کمک به سلامت روده
• کمک به عملکرد طبیعی دستگاه گوارش
• افزایش احساس سیری و کمک به کنترل وزن

علاوه بر حبوبات، مغزها و دانه‌ها هم مواد غذایی مفیدی هستند. آن‌ها می‌توانند فیبر، پروتئین، چربی‌های غیراشباع و مواد مغذی مختلفی فراهم کنند. البته باید توجه داشت که مغزها و دانه‌ها کالری نسبتاً زیادی دارند. بنابراین بهتر است اندازه مصرف آن‌ها متناسب با نیاز انرژی فرد باشد و در مصرف آن‌ها زیاده‌روی نشود.

برای افراد مبتلا به سرطان یک نکته مهم دیگر نیز وجود دارد: اگر فرد به دلیل درمان دچار اسهال، گرفتگی شدید، انسداد روده، مشکلات گوارشی یا کاهش وزن قابل‌توجه شده باشد، افزایش فیبر همیشه انتخاب مناسبی نیست و مقدار و نوع فیبر باید با نظر تیم درمان تعیین شود.

۷. توصیه‌های غذایی ساده برای کاهش خطر سرطان

هدف اصلی این است که مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین را کاهش دهیم و بیشتر سراغ مواد غذایی متنوع، کم‌فرآوری‌شده و گیاهی برویم. چنین الگویی با توصیه‌های سازمان‌های معتبر برای کاهش خطر سرطان هم‌راستاست.

۷.۱. مصرف سبزیجات رنگارنگ و میوه‌های کامل

سعی کنید در طول روز از سبزیجات متنوع و میوه‌های کامل استفاده کنید. تنوع رنگ‌ها می‌تواند به دریافت طیف گسترده‌ای از مواد مغذی و ترکیبات گیاهی کمک کند.

سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند افراد بالای ۱۰ سال روزانه دست‌کم ۴۰۰ گرم میوه و سبزیجات مصرف کنند. توجه کنید که میوه کامل معمولاً انتخاب بهتری از آب‌میوه است، زیرا فیبر بیشتری دارد. حتی آب‌میوه بدون شکر افزوده نیز حاوی قندهای آزاد است و بهتر است جایگزین همیشگی میوه کامل نشود.

۷.۲. استفاده از غلات کامل

غلات کامل را بیشتر وارد برنامه غذایی خود کنید. چند نمونه از غلات کامل عبارت‌اند از:

• جو دوسر
• کینوا
• برنج قهوه‌ای
• جو
• نان تهیه‌شده از آرد کامل

غلات کامل نسبت به بسیاری از غلات تصفیه‌شده، فیبر و برخی مواد مغذی بیشتری دارند. قرار دادن این مواد غذایی در کنار سبزیجات و حبوبات می‌تواند کیفیت رژیم غذایی را افزایش دهد.

۷.۳. انتخاب پروتئین از منابع غیرحیوانی

بهتر است بخشی از پروتئین مورد نیاز بدن از منابع گیاهی تأمین شود. این منابع شامل موارد زیر هستند:

• عدس
• لوبیا
• نخود
• سویا
• مغزها
• دانه‌ها

این مواد غذایی علاوه بر پروتئین، می‌توانند فیبر و سایر مواد مغذی مفید را نیز فراهم کنند. جایگزین کردن بخشی از گوشت با حبوبات می‌تواند به ایجاد یک الگوی غذایی متنوع‌تر کمک کند.

۷.۴. پرهیز از غذاهای کارخانه‌ای

تا حد امکان، غذاهایی را انتخاب کنید که کم‌فرآوری‌شده‌تر هستند و مواد مغذی بیشتری در اختیار بدن قرار می‌دهند. بااین‌حال، صرفاً «بسته‌بندی‌شدن» یا «کارخانه‌ای‌بودن» یک ماده غذایی به این معنی نیست که آن ماده غذایی ناسالم است. برای مثال، سبزیجات منجمد یا کنسروی بدون شکر افزوده و با نمک مناسب می‌توانند انتخاب‌های خوبی باشند.

بهتر است هنگام خرید، برچسب تغذیه‌ای و فهرست مواد تشکیل‌دهنده را بررسی کنید و محصولاتی را که مقدار زیادی قند افزوده، نمک یا چربی‌های نامطلوب دارند، کمتر مصرف کنید.

مثلاً یک بشقاب عدس‌پلو همراه با مقدار مناسبی سبزیجات یا سالاد، می‌تواند انتخاب متعادل‌تری از یک غذای آماده بسیار فرآوری‌شده باشد؛ به‌خصوص اگر غذای خانگی با نمک و روغن متعادل تهیه شود.

۷.۵. نوشیدن آب به جای نوشیدنی‌های شیرین

به جای نوشابه، نوشیدنی‌های میوه‌ای صنعتی، نوشابه‌های انرژی‌زا و چای‌های شیرین آماده، آب را به‌عنوان نوشیدنی اصلی انتخاب کنید.

نوشیدنی‌های شیرین معمولاً مقدار زیادی قند و کالری دارند، اما مواد مغذی و فیبر چندانی فراهم نمی‌کنند. کاهش مصرف آن‌ها می‌تواند به کنترل دریافت انرژی و حفظ وزن سالم کمک کند. سازمان جهانی بهداشت نیز محدود کردن قندهای آزاد را توصیه می‌کند.

آب ساده در بیشتر شرایط بهترین انتخاب برای تأمین مایعات بدن است. البته اگر فرد مبتلا به سرطان محدودیت مصرف مایعات دارد یا به دلیل درمان نیازهای ویژه‌ای پیدا کرده است، باید توصیه تیم درمان را در اولویت قرار دهد.

۸. جمع‌بندی

بعد از تشخیص سرطان، لازم نیست فرد از همه غذاها بترسد یا دنبال یک غذای معجزه‌آسا باشد. مهم‌ترین نکته این است که سبک کلی غذا خوردن سالم‌تر شود.

بهتر است بخش عمده رژیم غذایی از مواد غذایی متنوع و کم‌فرآوری‌شده مانند سبزیجات، میوه کامل، حبوبات، غلات کامل، مغزها و دانه‌ها تشکیل شود و مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، گوشت‌های فرآوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین کاهش پیدا کند. شواهد علمی نشان می‌دهد چنین الگوهایی می‌توانند در کاهش خطر سرطان و بهبود سلامت عمومی نقش داشته باشند.

در میان خوراکی‌هایی که باید جدی‌تر گرفته شوند، گوشت‌های فرآوری‌شده جایگاه ویژه‌ای دارند؛ زیرا شواهد کافی درباره ارتباط مصرف آن‌ها با سرطان وجود دارد. در مقابل، حبوبات، غلات کامل، سبزیجات و میوه‌ها می‌توانند پایه مناسبی برای یک الگوی غذایی سالم باشند.

این تغییرات به معنی حذف کامل همه خوراکی‌های مورد علاقه فرد نیست. هدف، ایجاد تعادل و جایگزین کردن تدریجی مواد غذایی مفیدتر به جای خوراکی‌هایی است که ارزش تغذیه‌ای کمتری دارند. همچنین در افراد مبتلا به سرطان، توصیه‌های غذایی باید با توجه به نوع سرطان، نوع درمان، عوارض جانبی، وزن و وضعیت تغذیه‌ای فرد شخصی‌سازی شود.

در نهایت، کاهش خطر سرطان نتیجه یک انتخاب غذایی منفرد نیست؛ بلکه حاصل مجموعه‌ای از رفتارهای سالم در طول زمان است. تغذیه متعادل، فعالیت بدنی، حفظ وزن سالم و پرهیز از عوامل خطر شناخته‌شده، همگی در کنار یکدیگر اهمیت دارند. بنابراین به جای ترس از یک خوراکی خاص، بهتر است روی ساختن یک الگوی غذایی سالم و پایدار تمرکز کنیم.