۱. مقدمه

سرطان یکی از مهم‌ترین بیماری‌هایی است که درمان آن معمولاً به ترکیبی از جراحی، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و گاهی روش‌های درمانی دیگر نیاز دارد. در کنار این درمان‌ها، پژوهشگران همواره به دنبال راه‌هایی هستند که بتواند روند درمان را بهتر و مؤثرتر کند. یکی از موضوعاتی که در سال‌های اخیر توجه زیادی را به خود جلب کرده، نقش تغذیه در کنترل سرطان است. رژیم کتوژنیک یکی از رژیم‌های غذایی است که به دلیل کاهش شدید مصرف کربوهیدرات و تغییر نحوه تأمین انرژی بدن، مورد توجه محققان قرار گرفته است. برخی مطالعات نشان می‌دهند این رژیم ممکن است در کنار درمان‌های پزشکی به کنترل رشد بعضی از تومورها کمک کند، اما هنوز شواهد کافی وجود ندارد که بتوان آن را به‌عنوان یک روش درمانی مستقل توصیه کرد.

۲. رژیم کتوژنیک و نقش آن در سرطان

رژیم کتوژنیک ممکن است برای بعضی از بیماران مبتلا به سرطان فوایدی داشته باشد، اما نتایج تحقیقات هنوز قطعی نیست. برخی مطالعات نشان داده‌اند که این رژیم می‌تواند در کنار درمان‌های رایج به کنترل بهتر بیماری کمک کند، اما در مقابل، ممکن است برای بعضی بیماران نیز مشکلات و محدودیت‌هایی ایجاد کند.

امروزه بیشتر بیماران مبتلا به سرطان با استفاده از روش‌هایی مانند جراحی، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی درمان می‌شوند. علاوه بر این روش‌ها، پژوهشگران سال‌هاست رژیم‌های غذایی مختلف را نیز بررسی کرده‌اند تا ببینند آیا تغذیه می‌تواند روند درمان را بهبود دهد یا خیر. تاکنون هیچ رژیم غذایی نتوانسته به‌تنهایی سرطان را درمان کند، اما برخی مطالعات اولیه نشان می‌دهند که رژیم کتوژنیک بسیار کم‌کربوهیدرات ممکن است در کنار درمان‌های استاندارد مفید باشد.

نکته مهم: اگر به سرطان مبتلا هستید، هرگز درمان‌های پزشکی تأییدشده را کنار نگذارید یا به تعویق نیندازید و به جای آن فقط از رژیم کتوژنیک استفاده نکنید. این رژیم، در صورت تأیید پزشک، تنها می‌تواند به‌عنوان یک روش کمکی در کنار درمان‌های اصلی مورد استفاده قرار گیرد. پیش از هرگونه تغییر در رژیم غذایی، حتماً با پزشک متخصص و تیم درمان خود مشورت کنید.

۳. نقش قند خون در رشد سلول‌های سرطانی

یکی از موضوعاتی که دانشمندان درباره آن تحقیق کرده‌اند، ارتباط بین قند خون و رشد سلول‌های سرطانی است. وقتی غذاهای حاوی کربوهیدرات مانند نان، برنج، سیب‌زمینی یا شیرینی مصرف می‌کنید، بدن آن‌ها را به گلوکز (قند خون) تبدیل می‌کند. گلوکز مهم‌ترین منبع انرژی برای سلول‌های بدن است و همه سلول‌ها، از جمله سلول‌های سرطانی، از آن استفاده می‌کنند.

رژیم کتوژنیک با کاهش شدید مصرف کربوهیدرات، باعث می‌شود مقدار گلوکز موجود در خون کاهش پیدا کند. به همین دلیل برخی پژوهشگران معتقدند که این رژیم ممکن است بخشی از سوخت مورد نیاز سلول‌های سرطانی را محدود کند و در نتیجه: سرعت رشد سلول‌های سرطانی کمتر شود، رشد بعضی از تومورها کندتر شود، و در برخی موارد اندازه برخی تومورها کاهش پیدا کند.

اما باید به یک نکته مهم توجه کرد. برخلاف چیزی که گاهی در فضای مجازی گفته می‌شود، سلول‌های سرطانی فقط از قند تغذیه نمی‌کنند. این سلول‌ها می‌توانند از چربی‌ها و اسیدهای آمینه نیز برای تولید انرژی استفاده کنند. بنابراین حذف کامل قند یا کربوهیدرات از رژیم غذایی، به‌تنهایی باعث از بین رفتن سرطان نمی‌شود، اما ممکن است در برخی شرایط، سرعت رشد آن را کاهش دهد.

۴. فواید احتمالی رژیم کتوژنیک در درمان سرطان

رژیم کتوژنیک بر پایه کاهش شدید مصرف کربوهیدرات و افزایش مصرف چربی‌های سالم طراحی شده است. وقتی مقدار کربوهیدرات دریافتی کم می‌شود، بدن انرژی کمتری از گلوکز دریافت می‌کند و به جای آن، از چربی‌ها برای تولید انرژی استفاده می‌کند. برخی پژوهشگران معتقدند این تغییر در سوخت‌وساز بدن می‌تواند شرایط را برای رشد بعضی از سلول‌های سرطانی دشوارتر کند. البته باید تأکید کرد که این موضوع هنوز به‌طور کامل ثابت نشده و تحقیقات همچنان ادامه دارد.

از مهم‌ترین فواید احتمالی رژیم کتوژنیک برای بیماران مبتلا به سرطان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

کاهش سطح انسولین: انسولین هورمونی است که علاوه بر تنظیم قند خون، در رشد و تکثیر سلول‌ها نیز نقش دارد. زمانی که سطح انسولین در بدن بالا باشد، ممکن است رشد برخی سلول‌های سرطانی نیز بیشتر شود. از آنجا که رژیم کتوژنیک معمولاً باعث کاهش سطح انسولین می‌شود، پژوهشگران احتمال می‌دهند این موضوع بتواند سرعت رشد بعضی از تومورها را کمتر کند.

افزایش تولید اجسام کتونی: وقتی بدن به جای قند از چربی برای تولید انرژی استفاده می‌کند، موادی به نام اجسام کتونی تولید می‌شوند. برخی مطالعات انجام‌شده روی حیوانات نشان داده‌اند که بسیاری از سلول‌های سرطانی نمی‌توانند مانند سلول‌های سالم از اجسام کتونی به‌خوبی استفاده کنند. به همین دلیل، احتمال داده می‌شود که افزایش این ترکیبات بتواند رشد بعضی از تومورها را کاهش دهد. البته این نتیجه هنوز به‌طور قطعی در انسان ثابت نشده است.

۵. نتایج مطالعات حیوانی

بخش زیادی از اطلاعاتی که درباره ارتباط رژیم کتوژنیک و سرطان در اختیار داریم، از مطالعات انجام‌شده روی حیوانات به دست آمده است. یکی از پژوهش‌های مهم که در سال ۲۰۱۹ منتشر شد، نشان داد رژیم کتوژنیک می‌تواند در برخی مدل‌های حیوانی باعث کاهش رشد تومورها و افزایش طول عمر شود.

در این تحقیق، موش‌های مبتلا به سرطان ریه یا سرطان مری تحت یک رژیم غذایی بسیار کم‌کربوهیدرات قرار گرفتند. مقدار کربوهیدرات دریافتی آن‌ها بسیار ناچیز بود؛ به‌طوری‌که تنها حدود ۰٫۱ درصد از کل کالری روزانه از کربوهیدرات تأمین می‌شد. نتایج نشان داد که این رژیم توانست از رشد نوعی تومور به نام کارسینوم سلول سنگفرشی جلوگیری کند.

۵.۱. ترکیب رژیم کتوژنیک با داروی دیابت

پژوهشگران همچنین دریافتند زمانی که رژیم کتوژنیک همراه با داروی کاناگلیفلوزین (دارویی که برای درمان دیابت استفاده می‌شود) به کار گرفته شد، تأثیر آن در جلوگیری از رشد تومورها بیشتر شد. این موضوع نشان می‌دهد که شاید در آینده بتوان از ترکیب برخی داروها با رژیم غذایی برای افزایش اثربخشی درمان استفاده کرد، هرچند هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی زود است.

۵.۲. ترکیب رژیم کتوژنیک با شیمی‌درمانی

در همین مطالعه، رژیم کتوژنیک به‌تنهایی نتوانست باعث کوچک شدن تومورهای موجود شود. داروی شیمی‌درمانی سیس‌پلاتین نیز به‌تنهایی چنین اثری نداشت. اما زمانی که این دو روش با یکدیگر ترکیب شدند، اندازه تومورها کاهش پیدا کرد. این یافته نشان می‌دهد که شاید رژیم کتوژنیک بتواند به‌عنوان یک درمان کمکی در کنار درمان‌های استاندارد مفید باشد، نه به‌عنوان جایگزین آن‌ها.

۵.۳. افزایش اثر برخی داروهای ضدسرطان

برخی مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که رژیم کتوژنیک می‌تواند عملکرد گروهی از داروهای ضدسرطان به نام مهارکننده‌های PI3K را نیز تقویت کند. پژوهشگران معتقدند کاهش سطح انسولین در اثر رژیم کتوژنیک، یکی از دلایل اصلی این اتفاق است. با پایین آمدن انسولین، برخی مسیرهای مؤثر در رشد سلول‌های سرطانی نیز کمتر فعال می‌شوند.

۶. نتایج مطالعات انسانی

اگرچه نتایج مطالعات حیوانی امیدوارکننده است، اما تحقیقات انجام‌شده روی انسان هنوز محدود هستند و بیشتر آن‌ها روی تعداد کمی از بیماران انجام شده‌اند. بر اساس یافته‌های موجود، رژیم کتوژنیک ممکن است در بعضی از انواع سرطان بتواند سرعت رشد تومور را کاهش دهد یا روند پیشرفت بیماری را کندتر کند. با این حال، هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت که این رژیم برای همه بیماران مؤثر است. برای رسیدن به نتیجه قطعی، به مطالعات گسترده‌تر و طولانی‌مدت نیاز داریم.

۶.۱. مطالعات مربوط به سرطان مغز

بیشتر پژوهش‌هایی که درباره رژیم کتوژنیک انجام شده‌اند، روی یکی از خطرناک‌ترین انواع سرطان مغز یعنی گلیوبلاستوما متمرکز بوده‌اند. این نوع سرطان معمولاً رشد سریعی دارد و درمان آن بسیار دشوار است.

نخستین مطالعه انجام‌شده: در سال ۲۰۱۰، برای نخستین بار گزارشی منتشر شد که در آن یک زن ۶۵ ساله مبتلا به گلیوبلاستوما، پس از انجام جراحی، علاوه بر درمان‌های معمول، از یک رژیم کتوژنیک بسیار کم‌کالری نیز استفاده کرد. نتایج نشان داد که در مدت رعایت این رژیم، رشد تومور نسبت به قبل کندتر شد. اما زمانی که بیمار حدود ۱۰ هفته بعد رژیم غذایی عادی خود را از سر گرفت، رشد تومور دوباره افزایش پیدا کرد. این مطالعه تنها روی یک بیمار انجام شده بود؛ بنابراین نمی‌توان از آن نتیجه‌گیری قطعی کرد، اما زمینه را برای انجام تحقیقات بیشتر فراهم کرد.

سایر مطالعات موردی: در سال ۱۹۹۵ نیز دو دختر مبتلا به سرطان پیشرفته مغز تحت بررسی قرار گرفتند. پژوهشگران مشاهده کردند که پس از شروع رژیم کتوژنیک، میزان مصرف گلوکز توسط تومورهای هر دو بیمار کاهش پیدا کرد. یکی از این بیماران علاوه بر کاهش فعالیت تومور، اعلام کرد که کیفیت زندگی او بهتر شده است. او توانست این رژیم را به مدت یک سال ادامه دهد و در این مدت بیماری او پیشرفت قابل‌توجهی نداشت. البته این نتایج نیز مربوط به تعداد بسیار کمی بیمار بود و نمی‌توان آن را به همه افراد تعمیم داد.

یافته‌های جدیدتر: مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد نشان داد رژیم کتوژنیک برای بیماران مبتلا به سرطان مغز، در مجموع ایمن به نظر می‌رسد و ممکن است اثر درمان‌های رایج مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی را تقویت کند. با این حال، پژوهشگران تأکید کردند که هنوز شواهد کافی برای توصیه عمومی این رژیم وجود ندارد و باید تحقیقات بیشتری انجام شود.

۶.۲. مطالعات مربوط به سایر انواع سرطان

تحقیقات درباره رژیم کتوژنیک فقط به سرطان مغز محدود نشده است و پژوهشگران تأثیر آن را در سرطان‌های دیگر نیز بررسی کرده‌اند. در یک مطالعه که در سال ۲۰۱۸ انجام شد، گروهی از زنان مبتلا به سرطان تخمدان یا سرطان آندومتر (سرطان مخاط رحم) به مدت ۱۲ هفته رژیم کتوژنیک را دنبال کردند. در همان زمان، گروه دیگری از بیماران از رژیم غذایی توصیه‌شده توسط انجمن سرطان آمریکا استفاده کردند؛ رژیمی که چربی کمتری دارد و سرشار از فیبر است.

نتایج نشان داد زنانی که رژیم کتوژنیک داشتند، از نظر توانایی انجام فعالیت‌های روزانه وضعیت بهتری را گزارش کردند؛ برای مثال راحت‌تر می‌توانستند از پله بالا بروند، وسایل نسبتاً سنگین را جابه‌جا کنند، و کارهای روزمره خود را با انرژی بیشتری انجام دهند. علاوه بر این، بسیاری از آن‌ها از احساس انرژی بیشتر در طول روز و کاهش تمایل به مصرف غذاهای نشاسته‌ای یا فست‌فود صحبت کردند.

۶.۳. تأثیر رژیم کتوژنیک بر ترکیب بدن بیماران سرطانی

یکی از نگرانی‌های مهم در دوران درمان سرطان، تغییر ترکیب بدن بیماران است. بسیاری از افراد در طول شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی با کاهش اشتها، کاهش وزن و از دست دادن توده عضلانی روبه‌رو می‌شوند. در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۰ روی ۸۱ بیمار مبتلا به انواع مختلف سرطان انجام شد، مشخص شد افرادی که از رژیم کتوژنیک پیروی می‌کردند، چربی بدن کمتری داشتند و در عین حال توده عضلانی آن‌ها بهتر حفظ شده بود. این نتایج به‌ویژه در بیماران مبتلا به سرطان پستان و سرطان راست‌روده مشاهده شد.

۶.۴. مطالعه کیفیت زندگی بیماران مبتلا به سرطان پستان

در یک کارآزمایی بالینی که در سال ۲۰۲۰ انجام شد، پژوهشگران تأثیر رژیم کتوژنیک را بر ۸۰ بیمار مبتلا به سرطان پستان پیشرفته یا متاستاتیک بررسی کردند. پس از گذشت ۱۲ هفته، تفاوت چشمگیری در کیفیت کلی زندگی دو گروه دیده نشد. اما زمانی که نتایج هفته ششم بررسی شد، افرادی که رژیم کتوژنیک داشتند، کیفیت زندگی خود را بالاتر ارزیابی کرده بودند. این یافته نشان می‌دهد که رژیم کتوژنیک ممکن است در کوتاه‌مدت برای بعضی بیماران مفید باشد، اما هنوز مشخص نیست که این اثر در بلندمدت نیز ادامه پیدا می‌کند یا خیر.

۷. رژیم کتوژنیک و پیشگیری از سرطان

برخی پژوهشگران معتقدند رژیم کتوژنیک شاید فقط در درمان سرطان نقش نداشته باشد، بلکه بتواند احتمال ابتلا به بعضی سرطان‌ها را نیز کاهش دهد. دلیل این موضوع آن است که این رژیم می‌تواند روی برخی از عواملی که خطر ابتلا به سرطان را افزایش می‌دهند، اثر بگذارد.

کاهش سطح IGF-1: در بدن هورمونی به نام فاکتور رشد شبه‌انسولینی ۱ (IGF-1) وجود دارد که در رشد سلول‌ها نقش مهمی ایفا می‌کند. اگر مقدار این هورمون بیش از حد بالا باشد، ممکن است رشد برخی سلول‌های سرطانی نیز بیشتر شود. در یک مطالعه در سال ۲۰۲۴، افرادی که به مدت ۲۱ روز رژیم کتوژنیک را رعایت کردند، کاهش سطح IGF-1 را تجربه کردند.

کمک به کنترل قند خون و دیابت: تحقیقات نشان داده‌اند افرادی که به دیابت مبتلا هستند، بیشتر در معرض ابتلا به بعضی از سرطان‌ها (مانند کبد، لوزالمعده، آندومتر، روده بزرگ، پستان و مثانه) قرار دارند. بهبود کنترل قند خون ناشی از رژیم کتوژنیک ممکن است در کاهش خطر برخی سرطان‌ها نقش داشته باشد.

کاهش چاقی: چاقی یکی از مهم‌ترین عوامل خطر قابل پیشگیری برای ابتلا به ۱۸ نوع مختلف سرطان است. از آنجا که رژیم کتوژنیک معمولاً باعث کاهش وزن می‌شود، ممکن است از طریق کاهش چاقی، خطر ابتلا به بعضی سرطان‌ها را نیز کمتر کند.

۸. معایب و محدودیت‌های رژیم کتوژنیک در مبتلایان به سرطان

با وجود نتایج امیدوارکننده برخی مطالعات، در حال حاضر هیچ متخصص یا انجمن علمی معتبر، رژیم کتوژنیک را به‌عنوان درمان اصلی یا روش قطعی برای پیشگیری از سرطان توصیه نمی‌کند. دلیل این موضوع، محدودیت‌ها و خطرات زیر است:

• مصرف زیاد چربی: اگر چربی‌ها از منابع ناسالم مانند گوشت‌های فرآوری‌شده یا مصرف زیاد گوشت قرمز تأمین شوند، ممکن است خطر برخی سرطان‌ها را افزایش دهد.
• محدود شدن برخی غذاهای مفید: حذف غلات کامل، بسیاری از میوه‌ها، برخی سبزیجات و حبوبات که سرشار از فیبر و آنتی‌اکسیدان هستند، ممکن است در طولانی‌مدت مضر باشد.
• احتمال کاهش وزن ناخواسته: رژیم کتوژنیک ممکن است برای بیمارانی که به دریافت کالری بیشتر نیاز دارند یا دچار افت وزن ناشی از درمان شده‌اند، خطرناک باشد.
• دشواری در رعایت طولانی‌مدت: محدودیت‌های شدید این رژیم می‌تواند از نظر روحی و کیفیت زندگی برای بیمار آزاردهنده باشد.

آیا رژیم کتوژنیک برای همه بیماران مناسب است؟ خیر، این رژیم برای همه افراد مناسب نیست. اگر به سرطان مبتلا هستید و قصد دارید رژیم کتوژنیک را امتحان کنید، حتماً ابتدا با پزشک متخصص سرطان (انکولوژیست) و متخصص تغذیه مشورت کنید.

۹. جمع‌بندی

رژیم کتوژنیک یکی از رژیم‌های غذایی است که در سال‌های اخیر توجه بسیاری از پژوهشگران را در زمینه سرطان به خود جلب کرده است. نتایج برخی مطالعات نشان می‌دهد که این رژیم ممکن است با کاهش قند خون، پایین آوردن سطح انسولین و ایجاد تغییر در نحوه تأمین انرژی بدن، به کند شدن رشد بعضی از تومورها کمک کند. با این حال، باید به خاطر داشت که این نتایج هنوز قطعی نیستند و بیشتر مطالعات انجام‌شده محدود بوده‌اند.

در حال حاضر، پزشکان تأکید می‌کنند که رژیم کتوژنیک نباید جایگزین درمان‌های اصلی سرطان مانند جراحی، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی شود. اگر هم قرار باشد از این رژیم استفاده شود، بهتر است تنها با نظر پزشک و متخصص تغذیه و به‌عنوان یک روش کمکی در کنار درمان‌های استاندارد باشد. به این ترتیب، بیمار می‌تواند از مزایای احتمالی رژیم بهره‌مند شود، بدون اینکه سلامت یا روند درمان او به خطر بیفتد.