۱. مقدمه

وقتی صحبت از چاقی می‌شود، معمولاً به اضافه‌وزن و افزایش چربی بدن فکر می‌کنیم. از طرف دیگر، با افزایش سن ممکن است بخشی از عضلات بدن نیز به‌تدریج از بین برود؛ مشکلی که به آن سارکوپنی می‌گویند. اما گاهی این دو اتفاق هم‌زمان رخ می‌دهند: چربی بدن زیاد می‌شود، در حالی که عضلات کاهش پیدا می‌کنند. به این وضعیت چاقی سارکوپنیک گفته می‌شود. این مشکل برای افراد مبتلا به سرطان اهمیت بیشتری دارد، زیرا کاهش عضلات و افزایش چربی می‌تواند توان بدن برای مقابله با بیماری و تحمل درمان را کاهش دهد.

۲. چاقی سارکوپنیک چیست؟

چاقی سارکوپنیک یعنی فرد چربی زیادی در بدن داشته باشد، اما در عین حال عضلاتش کم یا ضعیف شده باشند. بنابراین، این مشکل فقط به این معنا نیست که فرد چاق به نظر می‌رسد یا عضلات بدنش فرم مناسبی ندارند.

در واقع، چاقی سارکوپنیک می‌تواند روی سوخت‌وساز بدن اثر بگذارد و باعث افزایش التهاب شود. به همین دلیل، یک مشکل مهم برای سلامت محسوب می‌شود.

در گذشته تصور می‌شد این وضعیت بیشتر در سالمندان دیده می‌شود، اما امروزه مشخص شده است که افراد در سنین مختلف نیز ممکن است به آن مبتلا شوند؛ به‌خصوص کسانی که بیماری‌های مزمنی مانند سرطان دارند.

۳. اهمیت چاقی سارکوپنیک در بیماران مبتلا به سرطان

در بیماران مبتلا به سرطان، فقط وزن مهم نیست؛ بلکه مقدار عضله و چربی بدن نیز اهمیت زیادی دارد. ممکن است یک بیمار وزن بالایی داشته باشد، اما هم‌زمان عضلات خود را از دست داده باشد.

افرادی که دچار چاقی سارکوپنیک هستند ممکن است با مشکلات زیر روبه‌رو شوند:

• عوارض شدیدتر شیمی‌درمانی
• مدت بستری طولانی‌تر در بیمارستان
• کاهش توانایی حرکتی و انجام فعالیت‌های روزمره
• کاهش شانس بقا

چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟ هم افزایش چربی و هم از دست دادن عضلات می‌توانند باعث افزایش التهاب، مقاومت به انسولین و استرس اکسیداتیو شوند. این تغییرات می‌توانند بدن را ضعیف‌تر کنند و شرایط درمان سرطان را دشوارتر سازند.

۴. چه اتفاقی در بدن رخ می‌دهد؟

در چاقی سارکوپنیک، تعادل طبیعی بدن به‌هم می‌خورد و چند اتفاق مهم به‌طور هم‌زمان رخ می‌دهد.

۴.۱. تجمع چربی در عضلات

گاهی چربی به داخل بافت عضلات نفوذ می‌کند. به این حالت میواستئاتوز (Myosteatosis) می‌گویند. تجمع چربی در عضله می‌تواند باعث شود عضلات ضعیف‌تر شوند و قدرت خود را از دست بدهند.

۴.۲. ایجاد مقاومت به انسولین

عضلات یکی از مهم‌ترین قسمت‌های بدن برای استفاده از قند و چربی هستند. وقتی عملکرد عضلات ضعیف می‌شود، بدن نمی‌تواند این مواد را به‌خوبی مصرف کند و ممکن است مقاومت به انسولین ایجاد شود.

۴.۳. افزایش التهاب

بافت چربی اضافی و از بین رفتن عضلات می‌توانند التهاب بدن را افزایش دهند. التهاب بیشتر نیز به نوبه خود می‌تواند وضعیت عضلات و سلامت عمومی بدن را بدتر کند.

۴.۴. تشدید تجزیه عضلات

وقتی عضلات شروع به کاهش می‌کنند، بدن ممکن است با سرعت بیشتری آنها را تجزیه کند. در بیماران مبتلا به سرطان، این وضعیت می‌تواند چرخه‌ای ایجاد کند که در آن بدن روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شود.

در نتیجه، یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد که بدن را درست در زمانی که بیش از همیشه به قدرت نیاز دارد، ضعیف می‌کند.

۵. چرا تشخیص چاقی سارکوپنیک دشوار است؟

یکی از مشکلات مهم این است که چاقی سارکوپنیک همیشه از ظاهر فرد مشخص نیست.

ممکن است فرد وزن طبیعی داشته باشد یا حتی اضافه‌وزن داشته باشد، اما در داخل بدن، عضلات او کم و ضعیف شده باشند. به همین دلیل، نگاه کردن به وزن یا ظاهر بدن به‌تنهایی کافی نیست.

۵.۱. چرا شاخص توده بدنی (BMI) کافی نیست؟

شاخص توده بدنی یا BMI فقط ارتباط وزن و قد را بررسی می‌کند و نمی‌تواند به ما بگوید چه مقدار از وزن فرد مربوط به عضله و چه مقدار مربوط به چربی است.

برای بررسی دقیق‌تر ترکیب بدن می‌توان از روش‌هایی مانند موارد زیر استفاده کرد:

• DEXA
• سی‌تی‌اسکن (CT)
• آنالیز امپدانس بیوالکتریکی (BIA)

این روش‌ها می‌توانند اطلاعات دقیق‌تری درباره مقدار عضله و چربی بدن بدهند. البته همه این تجهیزات در مراکز درمانی یا در مراقبت‌های معمول سرطان در دسترس نیستند.

۶. آیا چاقی سارکوپنیک قابل پیشگیری و درمان است؟

بله. می‌توان از چاقی سارکوپنیک پیشگیری کرد و آن را مدیریت کرد. البته معمولاً یک راه‌حل واحد برای همه افراد وجود ندارد و بهتر است چند روش در کنار هم استفاده شوند.

۶.۱. تغذیه مناسب

بدن برای حفظ عضلات به پروتئین کافی، چربی‌های سالم، به‌خصوص امگا-۳، و ویتامین‌ها و مواد معدنی مورد نیاز احتیاج دارد.

۶.۲. ورزش و فعالیت بدنی

تمرین‌های مقاومتی، مانند کار با وزنه یا کش‌های ورزشی، به حفظ و تقویت عضلات کمک می‌کنند. فعالیت‌های هوازی نیز برای سلامت عمومی بدن مفید هستند.

۶.۳. روش‌های جدیدتر

برای افرادی که نمی‌توانند ورزش معمول را انجام دهند، روش‌هایی مانند تحریک الکتریکی عضلات و ارتعاش تمام بدن نیز در حال بررسی هستند و می‌توانند در برخی افراد مفید باشند.

۷. توصیه‌های عملی برای حفظ عضلات و حمایت از بهبودی

۷.۱. در هر وعده غذایی پروتئین مصرف کنید.

برای اینکه عضلات خود را حفظ کنیم، باید پروتئین کافی دریافت کنیم. در دوران درمان سرطان، اگر پزشک یا تیم درمان مقدار دیگری را توصیه نکرده باشد، دریافت روزانه ۱٫۲ تا ۱٫۵ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن پیشنهاد شده است.

منابع خوب پروتئین شامل موارد زیر هستند:

• تخم‌مرغ، ماهی، مرغ و گوشت قرمز کم‌چرب
• شیر، ماست و پنیر
• لوبیا، عدس، توفو و فرآورده‌های سویا
• مکمل‌های تغذیه‌ای، در صورتی که خوردن غذا دشوار باشد

نکته: بهتر است پروتئین را فقط در یک وعده مصرف نکنید. در طول روز، در هر وعده اصلی و میان‌وعده یک منبع پروتئینی داشته باشید.

۷.۲. بدون دلیل کالری غذا را کم نکنید.

کاهش وزن در زمان ابتلا به سرطان اغلب ناخواسته اتفاق می‌افتد. این کاهش وزن فقط به معنی از دست دادن چربی نیست و ممکن است عضلات بدن نیز از بین بروند.

حتی اگر فرد اضافه‌وزن داشته باشد، در زمان درمان فعال سرطان نباید بدون نظر متخصص تغذیه رژیم کاهش وزن بگیرد.

بهتر است:

• وعده‌های غذایی کوچک‌تر اما متعدد مصرف کنید.
• با موادی مانند روغن زیتون، کره مغزیجات و آووکادو، انرژی غذا را افزایش دهید.
• اگر مقدار غذای مصرفی کم است، با نظر تیم درمان از مکمل‌های خوراکی تغذیه‌ای استفاده کنید.

۷.۳. غذاهای مغذی‌تر را انتخاب کنید.

بدن برای سالم نگه داشتن عضلات فقط به پروتئین نیاز ندارد. مواد مغذی مانند ویتامین D، منیزیم و ویتامین‌های گروه B نیز اهمیت دارند.

سعی کنید از مواد غذایی زیر بیشتر استفاده کنید:

• سبزیجات برگ‌سبز مانند اسفناج و کِیل
• غلات کامل مانند جو دوسر، برنج قهوه‌ای و نان سبوس‌دار
• ماهی‌های چرب مانند سالمون و ماهی خال‌مخالی برای دریافت امگا-۳
• مغزها و دانه‌ها

نکته: کمبود ویتامین D در بسیاری از افراد مبتلا به سرطان دیده می‌شود. درباره آزمایش ویتامین D و نیاز به مصرف مکمل با پزشک یا متخصص تغذیه صحبت کنید. طبق راهنمای رایج در بریتانیا، دریافت روزانه ۱۰ میکروگرم توصیه می‌شود.

۷.۴. آب کافی بنوشید و اشتهای خود را زیر نظر داشته باشید.

کم‌آبی بدن می‌تواند خستگی و بی‌اشتهایی را بیشتر کند. بنابراین در طول روز به‌طور مرتب مایعات بنوشید.

همچنین اگر متوجه کاهش اشتها یا تغییر مزه غذاها شدید، آن را نادیده نگیرید. این مشکلات در زمان درمان سرطان شایع هستند و اگر ادامه پیدا کنند، ممکن است وضعیت تغذیه‌ای فرد را بدتر کنند.

اگر خوردن غذا برایتان دشوار شده است، هرچه زودتر با تیم درمان صحبت کنید. کمک گرفتن از متخصص تغذیه در مراحل اولیه می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

در نهایت، باید توجه داشت که نیازهای هر بیمار متفاوت است. چیزی که برای یک بیمار مناسب است، ممکن است برای بیمار دیگر مناسب نباشد؛ بنابراین برنامه تغذیه‌ای باید متناسب با شرایط هر فرد تنظیم شود.

۸. وضعیت فعلی تشخیص و درمان چاقی سارکوپنیک در سرطان

در حال حاضر، هنوز یک دستورالعمل واحد و جهانی برای تشخیص و درمان چاقی سارکوپنیک، به‌خصوص در بیماران مبتلا به سرطان، وجود ندارد.

این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا هرچه زودتر بتوان این مشکل را شناسایی کرد، زودتر می‌توان برای حفظ عضلات و وضعیت تغذیه‌ای بیمار اقدام کرد.

چاقی سارکوپنیک ممکن است مدت‌ها بدون علامت واضح باقی بماند، اما برای بیماران مبتلا به سرطان یک مشکل جدی است. اگر فردی در حال درمان سرطان است، بهتر است درباره وضعیت عضلات، ترکیب بدن و تغذیه مناسب با پزشک و تیم درمان خود صحبت کند.

گاهی چیزی که در ظاهر دیده نمی‌شود، می‌تواند تأثیر زیادی بر روند درمان داشته باشد.

چاقی سارکوپنیک یک خطر خاموش است، اما می‌توان با آگاهی و اقدام به‌موقع با آن مقابله کرد. کمک گرفتن زودهنگام از متخصص تغذیه، داشتن برنامه‌ای متناسب با شرایط فرد و توجه بیشتر به سلامت عضلات می‌تواند به بیماران کمک کند عضلات خود را بهتر حفظ کنند، درمان را راحت‌تر پشت سر بگذارند و کیفیت زندگی بهتری داشته باشند.

۹. جمع‌بندی

چاقی سارکوپنیک یعنی افزایش چربی بدن هم‌زمان با کاهش یا ضعیف شدن عضلات. این وضعیت ممکن است در ظاهر مشخص نباشد و حتی در فردی که اضافه‌وزن دارد نیز وجود داشته باشد. به همین دلیل، فقط وزن و BMI برای ارزیابی وضعیت بدن کافی نیست و در صورت امکان باید ترکیب بدن نیز بررسی شود. در بیماران مبتلا به سرطان، دریافت پروتئین و انرژی کافی، مصرف غذاهای مغذی، فعالیت بدنی مناسب و جلوگیری از کاهش وزن غیرضروری اهمیت زیادی دارد. اگر بیمار اشتهای کمی دارد یا خوردن غذا برایش دشوار شده است، نباید منتظر شدید شدن مشکل بماند. تشخیص زودهنگام و دریافت کمک تخصصی می‌تواند به حفظ عضلات، تحمل بهتر درمان سرطان و داشتن زندگی باکیفیت‌تر کمک کند.