۱. مقدمه

این روزها سرطان فقط بیماری افراد مسن نیست و موارد ابتلا به برخی سرطان‌ها در افراد زیر ۵۰ سال نیز در حال افزایش است. هنوز مشخص نیست چرا این اتفاق افتاده، اما دانشمندان عوامل مختلفی مانند ژنتیک، محیط، سبک زندگی، اضافه‌وزن و نوع تغذیه را بررسی می‌کنند. یکی از موضوعاتی که توجه زیادی به خود جلب کرده، افزایش مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده است؛ موضوعی که اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا سرطان‌های دستگاه گوارش، از جمله سرطان روده بزرگ، در میان سرطان‌هایی که در سنین پایین‌تر شروع می‌شوند، روند افزایشی قابل‌توجهی داشته‌اند.

۲. افزایش سرطان در افراد زیر ۵۰ سال

پژوهشگران درباره افزایش موارد سرطان در افراد زیر ۵۰ سال هشدار داده‌اند و این روند را یک «اپیدمی جهانی نوظهور» نامیده‌اند. بااین‌حال، هنوز نمی‌دانیم دقیقاً چه چیزی باعث شده تعداد تشخیص سرطان در افراد جوان افزایش پیدا کند.

بر اساس گزارشی که در نشریه JAMA Network Open منتشر شده، سرطان‌های دستگاه گوارش، از جمله سرطان کولورکتال، از سریع‌ترین سرطان‌هایی هستند که در افراد جوان‌تر در ایالات متحده در حال افزایش‌اند.

یکی از نظریه‌های مطرح این است که رژیم غذایی، به‌خصوص رژیمی که مقدار زیادی غذای فوق‌فرآوری‌شده دارد، ممکن است بخشی از دلیل افزایش سرطان‌های مربوط به دستگاه گوارش باشد.

غذاهای فوق‌فرآوری‌شده معمولاً غذاهایی هستند که در کارخانه به‌شدت تغییر داده شده‌اند و ممکن است از ترکیبات مختلف استخراج‌شده از مواد غذایی به همراه موادی مانند رنگ‌های مصنوعی و مواد نگهدارنده ساخته شوند. هات‌داگ، نودل فوری، کلوچه و نوشابه نمونه‌هایی از این غذاها هستند.

برخی برآوردها نشان می‌دهند که غذاهای فوق‌فرآوری‌شده حدود ۷۳ درصد از مواد غذایی موجود در بازار آمریکا را تشکیل می‌دهند.

به گفته توموتاکا اوگای (Tomotaka Ugai)، پزشک و متخصص اپیدمیولوژی در دانشکده پزشکی هاروارد که روی سرطان‌های زودرس تحقیق می‌کند، رژیم غذایی ناسالم می‌تواند باعث التهاب در سراسر بدن و مقاومت به انسولین شود. همچنین ممکن است تعادل باکتری‌های روده را تغییر دهد. همه این عوامل می‌توانند خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ را بیشتر کنند.

او گفت:

به نظر من رژیم غذایی واقعاً اهمیت دارد. یک رژیم غذایی سالم که مقدار زیادی میوه، سبزیجات و غلات کامل داشته باشد و در آن گوشت قرمز، گوشت‌های فرآوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین محدود یا حذف شوند، می‌تواند خطر ابتلا به سرطان را کاهش دهد.

۳. چرا غذاهای فوق‌فرآوری‌شده ممکن است خطر سرطان را افزایش دهند؟

غذاهای فوق‌فرآوری‌شده معمولاً ارزان، راحت و خوش‌طعم هستند. همین ویژگی‌ها باعث می‌شوند بسیاری از افراد به مصرف آنها تمایل داشته باشند. اما رژیمی که مقدار زیادی از این غذاها دارد، می‌تواند دست‌کم با دو مشکل مهم همراه باشد:

مصرف کالری بیشتر از نیاز بدن و دریافت فیبر کمتر.

۳.۱. مصرف کالری بیشتر

در یک مطالعه که در سال ۲۰۱۹ انجام شد، ۲۰ داوطلب ابتدا به مدت دو هفته فقط غذاهای فوق‌فرآوری‌شده خوردند و سپس برای دو هفته رژیم غذایی حاوی غذاهای کامل را دنبال کردند. برخی افراد نیز ترتیب برعکس را داشتند.

از نظر مقدار کلی مواد مغذی، این دو رژیم تقریباً شبیه هم بودند.

بااین‌حال، افرادی که رژیم غذایی فوق‌فرآوری‌شده داشتند، هر روز حدود ۵۰۰ کالری بیشتر مصرف کردند و حدود یک کیلوگرم (دو پوند) وزن اضافه کردند.

دانشمندان هنوز دقیقاً نمی‌دانند چرا غذاهای فوق‌فرآوری‌شده ممکن است باعث شوند افراد بیشتر غذا بخورند. یکی از احتمالات این است که این غذاها می‌توانند ارتباط طبیعی بین مغز و روده را که در کنترل گرسنگی و اشتها نقش دارد، مختل کنند.

۳.۲. ارتباط اضافه‌وزن و چاقی با سرطان

به گفته فرانچسکا کاسترو (Francesca Castro)، متخصص تغذیه بالینی و پژوهشی در مرکز سرطان Memorial Sloan Kettering در نیویورک، دست‌کم ۱۳ نوع سرطان با اضافه‌وزن یا چاقی ارتباط دارند. در اینجا منظور شاخص توده بدنی (BMI) برابر با ۲۵ یا بیشتر است.

این ارتباط احتمالاً به دلایل مختلفی ایجاد می‌شود؛ از جمله افزایش چربی بدن، تغییر در کنترل انسولین، تغییرات هورمونی، التهاب و احتمالاً تغییراتی در میکروبیوم یا باکتری‌های روده.

به زبان ساده، اضافه‌وزن فقط روی ظاهر بدن تأثیر نمی‌گذاره. چربی اضافی بدن می‌تواند تغییراتی در هورمون‌ها، قند خون و میزان التهاب ایجاد کند و همین تغییرات ممکن است احتمال بروز برخی بیماری‌ها، از جمله سرطان، را بیشتر کنند.

۳.۳. نقش فیبر در کاهش خطر سرطان

کاسترو می‌گوید رژیم‌هایی که مقدار زیادی غذای فوق‌فرآوری‌شده دارند، معمولاً فیبر کمتری نیز دارند.

البته یک نکته مهم وجود دارد: هر غذایی که فرآوری شده باشد، لزوماً غذای ناسالمی نیست. برای مثال، حمص، لوبیای کنسروی و سس پستو نیز ممکن است در برخی دسته‌بندی‌ها در گروه غذاهای فوق‌فرآوری‌شده قرار بگیرند.

فیبر یکی از مواد غذایی مهم برای سلامت بدن و دستگاه گوارش است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مصرف کافی فیبر می‌تواند در برابر برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان پستان و سرطان کولورکتال، اثر محافظتی داشته باشد.

بنابراین، اگر رژیم غذایی فرد برای مدت طولانی فیبر کمی داشته باشد، ممکن است خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها افزایش پیدا کند.

کاسترو می‌گوید بسیاری از آمریکایی‌ها روزانه به اندازه کافی فیبر دریافت نمی‌کنند. مقدار توصیه‌شده فیبر برای بزرگسالان حدود ۲۵ تا ۳۶ گرم در روز است.

برای افزایش فیبر در رژیم غذایی می‌توان چند تغییر ساده ایجاد کرد؛ مثلاً به جای غلات تصفیه‌شده از غلات کامل استفاده کرد، مقداری مغزها به ماست اضافه کرد یا به جای آبمیوه، خود میوه را به‌صورت کامل خورد.

۳.۴. نقش گوشت قرمز و گوشت‌های فرآوری‌شده

غذاهای فوق‌فرآوری‌شده احتمالاً تنها عامل مرتبط با افزایش خطر سرطان نیستند. گوشت قرمز و گوشت‌های فرآوری‌شده مانند بیکن و سوسیس نیز با افزایش خطر برخی سرطان‌ها، به‌خصوص سرطان کولورکتال، ارتباط دارند.

نیترات‌ها مواد شیمیایی هستند که برای نگهداری بهتر به بسیاری از گوشت‌های فرآوری‌شده اضافه می‌شوند. مطالعات روی حیوانات نشان داده‌اند که این مواد می‌توانند خطر سرطان را به میزان قابل‌توجهی افزایش دهند. در انسان نیز مصرف آنها با بروز برخی سرطان‌های دستگاه گوارش، پروستات و پستان ارتباط داشته است.

کاسترو می‌گوید:

اغلب وقتی افراد مصرف گوشت قرمز، گوشت فرآوری‌شده یا غذاهای فوق‌فرآوری‌شده را بیشتر می‌کنند، این افزایش مصرف معمولاً باعث می‌شود غذاهای کامل و سالم را کمتر بخورند.

بنابراین، موضوع فقط این نیست که یک غذای خاص را بیشتر می‌خوریم. مشکل می‌تواند زمانی ایجاد شود که غذاهای فوق‌فرآوری‌شده جای غذاهای سالم‌تری مانند میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل را در رژیم غذایی بگیرند.

۴. آیا بهبود رژیم غذایی می‌تواند خطر سرطان را کاهش دهد؟

هیچ‌کس نمی‌تواند تضمین کند که تغییر سبک زندگی حتماً از سرطان جلوگیری می‌کند. بااین‌حال، به گفته لوک چن (Luke Chen)، متخصص انکولوژی و هماتولوژی در کالیفرنیا و پزشک مرکز City of Hope، اگر زیر ۵۰ سال دارید، یکی از بهترین کارهایی که می‌توانید برای کاهش خطر سرطان انجام دهید این است که مراقب سلامت خود باشید و عواملی را که قابل کنترل هستند، تغییر دهید.

این کار شامل انجام غربالگری‌های توصیه‌شده برای سرطان، داشتن یک رژیم غذایی متعادل، ورزش منظم، سیگار نکشیدن و در صورت مصرف الکل، محدود کردن آن است.

برخی واکسن‌ها نیز می‌توانند در برابر ویروس‌هایی که ممکن است باعث سرطان شوند، از بدن محافظت کنند. از جمله این ویروس‌ها می‌توان به ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) و ویروس هپاتیت B (HBV) اشاره کرد.

۵. رژیم غذایی مناسب برای کاهش خطر سرطان

بسیاری از سازمان‌هایی که در زمینه پیشگیری از سرطان فعالیت می‌کنند، توصیه می‌کنند رژیم غذایی افراد شامل مقدار بیشتری از موارد زیر باشد:

• فیبر
• غلات کامل
• میوه‌ها
• سبزیجات غیرنشاسته‌ای

در مقابل، بهتر است مصرف موارد زیر محدود شود:

• قندهای افزوده
• گوشت‌های فرآوری‌شده
• غلات تصفیه‌شده

چن می‌گوید:

خطر سرطان در هر فرد به عوامل مختلف و پیچیده‌ای بستگی دارد؛ اما با اطمینان می‌توان گفت رژیم غذایی سالم می‌تواند به کاهش چاقی کمک کند. چاقی نیز با بسیاری از بیماری‌های مزمن مهم و انواع مختلف سرطان ارتباط دارد.

۵.۱. الگوی غذایی کلی مهم‌تر از یک ماده غذایی خاص است.

اگرچه کمتر کردن غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، گوشت قرمز و گوشت‌های فرآوری‌شده ممکن است خطر ابتلا به سرطان را کاهش دهد، کاسترو تأکید می‌کند که نباید این موضوع را جدا از کل رژیم غذایی فرد بررسی کرد.

او می‌گوید:

هیچ ماده غذایی یا گروه غذایی خاصی وجود ندارد که بتواند سرطان را درمان کند یا به‌تنهایی خطر ابتلا به سرطان را کاهش دهد.

کاسترو در کار با بیماران خود از آنها می‌خواهد به رژیم غذایی بلندمدتشان نگاه کنند و از خود بپرسند: آیا هر روز به اندازه کافی میوه، سبزیجات و فیبر مصرف می‌کنم؟

او می‌گوید گاهی تیترهای خبری باعث می‌شوند مردم خودشان را سرزنش کنند و فکر کنند یک غذای خاص کاملاً «بد» یا سرطان‌زاست.

اما واقعیت این است که:

موضوع بیشتر به الگوی کلی رژیم غذایی مربوط می‌شود.

به بیان ساده، اگر گاهی یک غذای فوق‌فرآوری‌شده بخورید، به این معنی نیست که حتماً به سرطان مبتلا خواهید شد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، چیزی است که در طول هفته‌ها، ماه‌ها و سال‌ها به‌طور معمول می‌خورید.

ژنتیک، شرایط اجتماعی و اقتصادی، محیط و عوامل زیادی که همیشه در کنترل ما نیستند، می‌توانند در ابتلا به سرطان نقش داشته باشند. بنابراین، نمی‌توان گفت رژیم غذایی به‌تنهایی مسئول افزایش سرطان در افراد جوان است.

اگر درباره خطر ابتلا به سرطان نگرانی دارید، بهتر است درباره شرایط و عوامل خطر شخصی خود با یک پزشک یا متخصص سلامت مورد اعتماد صحبت کنید.

متخصص سلامت می‌تواند به شما کمک کند اهدافی واقع‌بینانه و قابل انجام برای تغییر رژیم غذایی و سبک زندگی تعیین کنید؛ تغییراتی که می‌توانند برخی عوامل خطر سرطان را کاهش دهند.

۶. جمع‌بندی

افزایش موارد سرطان در افراد زیر ۵۰ سال موضوعی پیچیده است و هنوز نمی‌توان یک علت مشخص را مسئول آن دانست. رژیم غذایی احتمالاً یکی از عوامل مؤثر است، به‌خصوص زمانی که مصرف زیاد غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با دریافت کالری اضافی، اضافه‌وزن، کمبود فیبر و تغییرات نامطلوب در بدن و باکتری‌های روده همراه باشد. گوشت قرمز و گوشت‌های فرآوری‌شده نیز با افزایش خطر برخی سرطان‌ها، به‌ویژه سرطان روده بزرگ، ارتباط دارند. بااین‌حال، نباید از یک ماده غذایی خاص بترسیم یا آن را به‌تنهایی عامل سرطان بدانیم. مهم‌تر از یک غذای خاص، الگوی غذایی کلی ما است. مصرف بیشتر میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و غذاهای پرفیبر و کاهش مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده، قندهای افزوده و غذاهای فوق‌فرآوری‌شده می‌تواند انتخاب سالم‌تری باشد. در کنار تغذیه مناسب، داشتن فعالیت بدنی، حفظ وزن سالم، انجام غربالگری‌های لازم، سیگار نکشیدن و توجه به واکسن‌های پیشگیرانه نیز بخش مهمی از مراقبت در برابر سرطان هستند.