۱. مقدمه

یُد یکی از مواد معدنی ضروری برای بدن است و مهم‌ترین نقش آن کمک به غده تیروئید برای ساخت هورمون‌های تیروئیدی است. این هورمون‌ها روی سوخت‌وساز، رشد و بسیاری از فعالیت‌های بدن تأثیر دارند. با این حال، در بعضی شرایط پزشکی، پزشک ممکن است برای مدت کوتاهی مصرف یُد را محدود کند. یکی از مهم‌ترین این موارد، آماده کردن افراد مبتلا به بعضی انواع سرطان تیروئید برای اسکن یا درمان با یُد رادیواکتیو است. رژیم کم‌یُد با کاهش موقت مصرف یُد، ذخیره این ماده را در بدن پایین می‌آورد تا یُد رادیواکتیو بتواند بهتر توسط سلول‌های تیروئیدی باقی‌مانده جذب شود. در ادامه، با رژیم کم‌یُد، فواید احتمالی آن، نکات مهم، غذاهای مجاز و ممنوع و یک نمونه برنامه غذایی یک‌هفته‌ای آشنا می‌شویم.

۲. رژیم کم‌یُد چیست؟

یُد یک ماده معدنی ضروری است که بدن برای انجام چند کار مهم به آن نیاز دارد. غده تیروئید از یُد برای ساخت هورمون‌های تیروئیدی استفاده می‌کند. این هورمون‌ها در تنظیم سوخت‌وساز بدن، رشد و ترمیم بافت‌ها نقش دارند. یُد به‌طور طبیعی در بسیاری از مواد غذایی مانند لبنیات، غذاهای دریایی، غلات و تخم‌مرغ وجود دارد.

با اینکه بدن به یُد نیاز دارد، در بعضی شرایط ممکن است لازم باشد مقدار مصرف آن برای مدتی محدود شود. رژیم کم‌یُد یک رژیم غذایی کوتاه‌مدت است که ممکن است پزشک پیش از درمان با یُد رادیواکتیو برای بیماری‌هایی مانند سرطان پاپیلاری یا فولیکولار تیروئید تجویز کند.

در این رژیم معمولاً لازم است فرد مقدار یُد مصرفی خود را به کمتر از ۵۰ میکروگرم در روز برساند. این مقدار تقریباً یک‌سوم مقدار توصیه‌شده معمول یعنی ۱۵۰ میکروگرم در روز است. رژیم کم‌یُد معمولاً حدود ۱ تا ۲ هفته پیش از دریافت یُد رادیواکتیو شروع می‌شود و ممکن است ۱ تا ۲ روز بعد از درمان نیز ادامه داشته باشد. البته این زمان برای همه افراد یکسان نیست و پزشک می‌تواند بر اساس شرایط بیمار، مدت متفاوتی را تعیین کند.

هدف اصلی این رژیم، کم کردن ذخیره یُد در بدن است. این کار می‌تواند باعث شود اسکن یا درمان با یُد رادیواکتیو نتیجه بهتری داشته باشد.

خلاصه: رژیم کم‌یُد یک برنامه غذایی کوتاه‌مدت است که معمولاً پیش از درمان با یُد رادیواکتیو در افراد مبتلا به سرطان تیروئید استفاده می‌شود. هدف آن کاهش ذخیره یُد در بدن و کمک به مؤثرتر شدن درمان است.

۳. تأثیرات و نکات احتیاطی رژیم کم‌یُد

مهم‌ترین دلیل استفاده از رژیم کم‌یُد، آماده کردن بدن برای درمان با یُد رادیواکتیو و کمک به بهتر شدن نتیجه این درمان است. با این حال، این رژیم ممکن است از نظر دیگری نیز روی سلامت فرد تأثیر داشته باشد.

۳.۱. ممکن است به کاهش فشار خون کمک کند.

رژیم کم‌یُد ممکن است به‌طور غیرمستقیم به کاهش فشار خون کمک کند. یکی از دلایل این موضوع این است که در این رژیم بسیاری از غذاهای ناسالم مانند گوشت‌های فرآوری‌شده و تنقلات صنعتی محدود می‌شوند. این مواد غذایی معمولاً مقدار زیادی نمک یُددار دارند.

مطالعات مختلف نشان داده‌اند که مصرف زیاد غذاهای فرآوری‌شده می‌تواند با افزایش خطر فشار خون بالا ارتباط داشته باشد. همچنین، کاهش مصرف این غذاها و جایگزین کردن آن‌ها با مواد غذایی تازه و کمتر فرآوری‌شده می‌تواند به پایین آمدن فشار خون کمک کند.

البته باید توجه داشت که رژیم کم‌یُد فقط برای مدت کوتاهی دنبال می‌شود. بنابراین، اگر می‌خواهید فشار خون خود را در بلندمدت بهتر کنترل کنید، بهتر است کاهش مصرف غذاهای فرآوری‌شده را بعد از پایان رژیم نیز ادامه دهید.

۳.۲. ممکن است کیفیت رژیم غذایی را بهبود دهد.

رژیم کم‌یُد می‌تواند برای مدت کوتاهی کیفیت رژیم غذایی فرد را نیز بهتر کند. دلیل آن این است که بسیاری از مواد غذایی ناسالم مقدار زیادی نمک یُددار دارند و در این رژیم حذف یا محدود می‌شوند.

این موضوع درباره فست‌فودها، غذاهای آماده و منجمد و خوراکی‌های بسته‌بندی‌شده‌ای مانند چیپس بیشتر دیده می‌شود. این مواد غذایی معمولاً علاوه بر نمک زیاد، چربی ناسالم و کالری بالایی هم دارند. وقتی چنین غذاهایی برای مدتی از برنامه غذایی حذف شوند، ممکن است کیفیت کلی رژیم غذایی بهتر شود.

با این حال، بهتر است عادت‌های غذایی سالم بعد از تمام شدن رژیم نیز ادامه پیدا کنند. حذف موقت غذاهای ناسالم به‌تنهایی کافی نیست و انتخاب غذای سالم باید بخشی از سبک زندگی فرد باشد.

۳.۳. نکات احتیاطی و نگرانی‌ها

با وجود فواید احتمالی، رژیم کم‌یُد برای همه افراد مناسب نیست. این رژیم مخصوص افرادی است که قرار است تحت درمان با یُد رادیواکتیو قرار بگیرند و معمولاً باید فقط ۱ تا ۲ هفته پیش از درمان و چند روز بعد از آن ادامه پیدا کند.

از آنجا که رژیم کم‌یُد غذاهای زیادی را محدود می‌کند، نباید بدون دلیل پزشکی یا بیشتر از مدت توصیه‌شده ادامه پیدا کند. ادامه طولانی‌مدت این رژیم ممکن است باعث شود بدن برخی مواد مغذی مورد نیاز خود را به اندازه کافی دریافت نکند و خطر کمبودهای تغذیه‌ای افزایش پیدا کند.

اگر قرار نیست درمان با یُد رادیواکتیو داشته باشید و فقط به دنبال یک رژیم غذایی کم‌یُد برای بهتر شدن سلامت خود هستید، گزینه‌های غذایی سالم دیگری وجود دارند که می‌توانند انتخاب مناسب‌تری باشند.

خلاصه: رژیم کم‌یُد ممکن است به‌طور موقت به بهتر شدن فشار خون و کیفیت غذاهای مصرفی کمک کند، اما برای مدت طولانی طراحی نشده است. اگر می‌خواهید نتیجه سالم‌تری در بلندمدت داشته باشید، بهتر است پس از پایان رژیم نیز مصرف غذاهای سالم و کمتر فرآوری‌شده را ادامه دهید.

۴. غذاهای مجاز در رژیم کم‌یُد

رژیم کم‌یُد محدودیت‌های زیادی دارد، اما این به معنی آن نیست که فرد نمی‌تواند غذاهای متنوع و سالم بخورد.

در ادامه، مهم‌ترین مواد غذایی قابل مصرف در این رژیم آورده شده‌اند:

• میوه‌ها: تقریباً همه میوه‌ها مجاز هستند؛ به‌جز ریواس و گیلاس ماراسکینو.
• سبزیجات: همه سبزیجات تازه یا منجمد، به‌جز نخودفرنگی منجمد، قابل مصرف هستند؛ به شرطی که نمک به آن‌ها اضافه نشده باشد.
• گوشت‌ها: انواع گوشت تازه تا حداکثر ۶ اونس (۱۷۰ گرم) در روز مجاز است. چون گوشت به‌طور طبیعی مقداری یُد دارد، نباید بیشتر از مقدار توصیه‌شده مصرف شود.
• تخم‌مرغ: فقط سفیده تخم‌مرغ مجاز است.
• غلات و محصولات غلات: جو دوسر معمولی، به‌جز انواع فوری و بسته‌بندی‌شده، برنج، کینوا، کوسکوس، آرد ذرت، بلغور گندم، گندم سیاه، پاستای ساده گندم و سایر پاستاهای بدون نمک.
• کراکرها: کراکر ماتزو بدون نمک، کیک برنجی بدون نمک و کراکر برنجی بدون نمک.
• مغزها: همه انواع مغزها، به شرط بدون نمک بودن.
• نان و محصولات نانوایی: نان بدون نمک، نان خانگی و شیرینی یا محصولات خانگی که بدون نمک یُددار، تخم‌مرغ و کره تهیه شده باشند. برای پخت می‌توان از روغن استفاده کرد.
• مواد قابل استفاده روی نان: کره مغزهای بدون نمک، مربا، ژله و عسل.
• روغن‌ها: همه روغن‌های گیاهی، از جمله روغن سویا.
• نوشیدنی‌ها: قهوه و چای دم‌کرده، آب و آب‌میوه.
• گیاهان معطر و ادویه‌ها: انواع گیاهان معطر و ادویه‌های تازه یا خشک، نمک غیر یُددار و نمک غیر یُددار.

همان‌طور که گفته شد، مقدار گوشت مصرفی باید حداکثر ۶ اونس یا ۱۷۰ گرم در روز باشد، زیرا گوشت به‌صورت طبیعی مقداری یُد دارد.

اگر درباره یک ماده غذایی مطمئن نیستید، برچسب مواد تشکیل‌دهنده آن را بررسی کنید. در بسیاری از برچسب‌ها مقدار یُد به‌طور مشخص نوشته نمی‌شود. بنابراین اگر در فهرست مواد تشکیل‌دهنده، نمک وجود داشته باشد، احتمال دارد از نمک یُددار استفاده شده باشد.

خلاصه: در رژیم کم‌یُد می‌توانید بسیاری از غذاهای سالم مانند میوه‌ها، سبزیجات تازه، گوشت تازه به‌جز غذاهای دریایی، برخی غلات، مغزهای بدون نمک، نان‌های خانگی مناسب و گیاهان معطر و ادویه‌های تازه را مصرف کنید.

۵. غذاهای ممنوع یا محدودشده در رژیم کم‌یُد

محدودیت‌های زیاد رژیم کم‌یُد ممکن است برای بعضی افراد سخت باشد. در این رژیم، بسیاری از غذاها برای مدت کوتاهی حذف می‌شوند؛ زیرا بعضی از آن‌ها یُد زیادی دارند و بعضی دیگر، مانند غذاهای تهیه‌شده از سویا، می‌توانند جذب یُد را افزایش دهند.

مهم‌ترین مواد غذایی که باید در رژیم کم‌یُد از مصرف آن‌ها خودداری کنید عبارت‌اند از:

• غذاهای دریایی و محصولات دریایی: همه انواع ماهی و صدف، ماهی‌های کنسروی مانند تن ماهی، جلبک دریایی، انواع سوشی و غذاهایی که با آب یا عصاره ماهی درست شده‌اند.
• گوشت‌های فرآوری‌شده یا عمل‌آوری‌شده: مانند کالباس، بیکن، هات‌داگ، گوشت دودی، سالامی، گوشت گاو نمک‌سودشده و مرغ کنسروی.
• احشای خوراکی: مانند جگر، قلب و سایر اندام‌های خوراکی.
• تخم‌مرغ: تخم‌مرغ کامل و زرده آن مجاز نیست؛ اما سفیده تخم‌مرغ قابل مصرف است.
• برخی میوه‌ها و سبزیجات: مانند لوبیا و عدس تازه، خشک یا کنسروی، نخودفرنگی منجمد، پوره سیب‌زمینی فوری، سوپ‌های کنسروی حاوی لوبیا یا عدس، جلبک دریایی، ریواس و گیلاس ماراسکینو.
• غذاهای حاوی سویا: مانند توفو، ادامامه، سس سویا و گوشت‌های تهیه‌شده از سویا.
• محصولات لبنی: مانند شیر، ماست، پنیر، کره و خامه. مصرف شیر نیز باید به حداکثر ۱ اونس یا ۳۰ میلی‌لیتر در روز محدود شود.
• محصولات نانوایی: محصولات نانوایی آماده و محصولات خانگی که در تهیه آن‌ها شیر یا کره استفاده شده باشد.
• دسرها و شیرینی‌ها: انواع دسرهای لبنی، شکلات، محصولات نانوایی آماده، پودینگ و ملاس بلک‌استرپ.
• چاشنی‌ها و مواد قابل استفاده روی نان: کره مغزهای شور، سس باربیکیو، سس‌های تند و سس‌های آسیایی مانند سس صدف، سس ماهی و سس سویا.
• تنقلات: مغزهای شور و خوراکی‌های فرآوری‌شده مانند چیپس و چوب‌شور.
• نمک و چاشنی‌ها: نمک یُددار، ادویه‌های حاوی نمک یُددار، نمک‌های جایگزین مانند نمک پیاز، سس‌های حاوی شیر یا کره، عصاره‌های مکعبی، آب گوشت و مرغ و پایه‌های آماده سوپ.
• برخی مکمل‌ها: مکمل‌های ویتامین و مواد معدنی حاوی یُد، مکمل‌های غذایی حاوی یُد، برخی مکمل‌های گیاهی و شربت‌های سرفه حاوی رنگ Red Dye No. 3.
• نوشیدنی‌ها: شیر، شیر سویا، پانچ میوه و نوشیدنی‌های تجاری حاوی Red Dye No. 3.
• برخی افزودنی‌های غذایی: خوراکی‌های حاوی Red Dye No. 3، کاراگینان، آگار آگار، آلژین و آلژینات‌ها.

چرا باید از Red Dye No. 3 اجتناب کرد؟
بعضی مواد غذایی مانند گیلاس ماراسکینو حاوی Red Dye No. 3 هستند. این افزودنی حاوی یُد است و به همین دلیل در طول رژیم کم‌یُد باید مصرف چنین موادی محدود شود.

همچنین بهتر است در دوره رژیم کم‌یُد تا حد امکان در رستوران غذا نخورید یا غذای بیرون‌بر سفارش ندهید. دلیل این توصیه آن است که معمولاً مشخص نیست رستوران از چه نوع نمک یا چه مواد اولیه‌ای استفاده کرده و ممکن است غذا حاوی مقدار زیادی یُد باشد.

خلاصه: در رژیم کم‌یُد باید بسیاری از غذاهای معمول مانند غذاهای دریایی، گوشت‌های فرآوری‌شده، تخم‌مرغ کامل و زرده، لبنیات، محصولات نانوایی تجاری و بسیاری از تنقلات را کنار بگذارید یا مصرف آن‌ها را محدود کنید.

۶. نمونه برنامه غذایی یک‌هفته‌ای کم‌یُد

ممکن است تهیه یک برنامه غذایی مناسب رژیم کم‌یُد در ابتدا کمی سخت به نظر برسد، زیرا تعداد زیادی از مواد غذایی معمول باید برای مدتی کنار گذاشته شوند. برای اینکه انتخاب غذا راحت‌تر شود، در ادامه یک نمونه برنامه غذایی کم‌یُد برای یک هفته آورده شده است.

شنبه

صبحانه: بلغور جو دوسر با توت‌های تازه

• جو دوسر پرک معمولی، نه جو دوسر فوری یا بسته‌بندی‌شده
• یک‌چهارم پیمانه (۳۱ گرم) توت تازه دلخواه
• آب به مقدار لازم برای رسیدن به غلظت دلخواه

ناهار: ساندویچ مرغ کبابی

• ۲ برش نان خانگی یا نان مناسب رژیم کم‌یُد
• ۳ اونس (۸۵ گرم) مرغ کبابی
• سبزیجات تازه مانند کاهو، گوجه‌فرنگی و هویج

شام: پاستا با مرغ کبابی

• ۳ اونس (۸۵ گرم) مرغ کبابی
• ۴ اونس (۱۱۵ گرم) پاستای سبوس‌دار پخته
• اسفناج و فلفل دلمه‌ای پخته
• کمی روغن زیتون

یکشنبه

صبحانه: املت سفیده تخم‌مرغ با سبزیجات

• ۳ عدد سفیده تخم‌مرغ
• سبزیجات تازه یا منجمد از فهرست مواد غذایی مجاز
• مقدار کمی فلفل سیاه و نمک غیر یُددار

ناهار: سالاد مرغ با روغن زیتون

• ۳ اونس (۸۵ گرم) مرغ کبابی باقی‌مانده از وعده قبلی
• سالاد تازه شامل اسفناج، گوجه‌فرنگی و پیاز قرمز
• کمی روغن زیتون

شام: تاکوی گوشت با نان نرم

• ۳ اونس (۸۵ گرم) گوشت چرخ‌کرده یا گوشت مجاز دیگر
• ادویه‌هایی مانند زیره، پونه کوهی و پودر سیر
• نان تاکوی نرم خانگی تهیه‌شده با نمک غیر یُددار

دوشنبه

صبحانه: نان تست با خیار و گوجه‌فرنگی

• ۲ برش نان خانگی یا نان مناسب رژیم کم‌یُد
• برش‌های خیار و گوجه‌فرنگی

ناهار: سالاد کینوا

• کینوا پخته
• سبزیجاتی مانند اسفناج، خیار، گوجه‌فرنگی و پیاز
• کمی روغن زیتون و آب‌لیمو

شام: گوشت بره کبابی با سبزیجات برشته

• ۳ اونس (۸۵ گرم) گوشت بره کبابی
• سبزیجات برشته مانند سیب‌زمینی، هویج و بروکلی

سه‌شنبه

صبحانه: بلغور جو دوسر با توت‌های تازه

• جو دوسر پرک معمولی، نه فوری یا بسته‌بندی‌شده
• یک‌چهارم پیمانه (۳۱ گرم) توت تازه دلخواه
• آب به مقدار لازم

ناهار: رَپ گوشت بره کبابی

• ۳ اونس (۸۵ گرم) گوشت بره کبابی باقی‌مانده از شام
• ۱ تا ۲ عدد نان تورتیلای خانگی یا مناسب رژیم کم‌یُد
• سبزیجات تازه مانند کاهو و گوجه‌فرنگی

شام: مرغ کبابی با سبزیجات بخارپز

• ۳ اونس (۸۵ گرم) مرغ کبابی
• سبزیجات بخارپز مانند سیب‌زمینی، لوبیا، بروکلی و هویج

چهارشنبه

صبحانه: املت سفیده تخم‌مرغ با سبزیجات

• ۳ عدد سفیده تخم‌مرغ
• سبزیجات تازه یا منجمد از فهرست مواد غذایی مجاز
• کمی فلفل سیاه و نمک غیر یُددار

ناهار: باقی‌مانده شام پنجشنبه

• ۳ اونس (۸۵ گرم) مرغ کبابی
• سبزیجات بخارپز مانند سیب‌زمینی، لوبیا، بروکلی و هویج

شام: رَپ مرغ

• ۳ اونس (۸۵ گرم) مرغ با روش پخت دلخواه
• ۱ تا ۲ عدد نان تورتیلای خانگی یا مناسب رژیم کم‌یُد
• سبزیجات تازه مانند کاهو و گوجه‌فرنگی

پنجشنبه

صبحانه: سفیده تخم‌مرغ هم‌زده با نان تست

• ۴ عدد سفیده تخم‌مرغ
• ۲ برش نان خانگی یا نان مناسب رژیم کم‌یُد
• کمی فلفل سیاه و نمک غیر یُددار

ناهار: سیب‌زمینی شیرین شکم‌پر

• ۱ عدد سیب‌زمینی پخته
• حداکثر ۳ اونس (۸۵ گرم) مرغ کبابی
• یک مشت اسفناج
• یک مشت زغال‌اخته تازه

شام: گوشت گاو کبابی با سبزیجات برشته

• ۳ اونس (۸۵ گرم) گوشت گاو کبابی
• سبزیجات برشته مانند سیب‌زمینی، هویج و بروکلی

جمعه

صبحانه: اسموتی موز و توت

• ۱ پیمانه (۲۴۰ میلی‌لیتر) شیر نارگیل
• یک‌چهارم پیمانه (۳۱ گرم) بلوبری
• ۱ عدد موز

ناهار: سالاد گوشت گاو کبابی

• ۳ اونس (۸۵ گرم) گوشت گاو کبابی باقی‌مانده از وعده قبلی
• سالاد تازه شامل اسفناج، گوجه‌فرنگی و پیاز قرمز
• کمی روغن زیتون

شام: فیله گوشت کبابی با سبزیجات برشته

• ۳ اونس (۸۵ گرم) فیله گوشت کبابی
• سبزیجات برشته مانند سیب‌زمینی، هویج و بروکلی

خلاصه: رژیم کم‌یُد با وجود محدودیت‌هایش، غذاهای سالم و متنوع زیادی برای وعده‌های روزانه دارد. برنامه بالا فقط یک نمونه از غذاهایی است که می‌توان در طول یک هفته و با رعایت اصول رژیم کم‌یُد مصرف کرد.

۷. جمع‌بندی

رژیم کم‌یُد معمولاً برای افرادی که به سرطان تیروئید مبتلا هستند و قرار است درمان با یُد رادیواکتیو داشته باشند، تجویز می‌شود. هدف این رژیم این است که با کم کردن مقدار یُد دریافتی، ذخیره یُد در بدن کاهش پیدا کند و درمان یا اسکن با یُد رادیواکتیو مؤثرتر باشد. این رژیم معمولاً یک تا دو هفته پیش از درمان شروع می‌شود و ممکن است چند روز پس از آن ادامه پیدا کند. در این مدت، غذاهایی مانند میوه‌ها، سبزیجات، برخی غلات، مغزهای بدون نمک، گوشت تازه در مقدار مشخص و سفیده تخم‌مرغ قابل مصرف هستند؛ اما غذاهای دریایی، گوشت‌های فرآوری‌شده، لبنیات، تخم‌مرغ کامل، محصولات سویا، بسیاری از غذاهای آماده و نمک یُددار باید کنار گذاشته شوند. نکته مهم این است که رژیم کم‌یُد یک برنامه غذایی موقتی است و نباید بدون دلیل پزشکی یا بیشتر از مدت توصیه‌شده ادامه پیدا کند. بنابراین، اگر پزشک این رژیم را برای شما تجویز کرده است، دستورهای او را در مورد مدت رژیم و مواد غذایی مجاز و ممنوع در اولویت قرار دهید.