۱. مقدمه

تغذیه مناسب یکی از بخش‌های مهم مراقبت از بیماران مبتلا به سرطان مثانه است. زمانی که بدن با سرطان و درمان‌هایی مانند جراحی، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا سایر درمان‌های دارویی روبه‌رو می‌شود، ممکن است به انرژی و پروتئین بیشتری برای ترمیم بافت‌ها، حفظ عضلات و مقابله با عوارض درمان نیاز داشته باشد. از طرف دیگر، عوارض درمان می‌توانند اشتها و توانایی فرد برای غذا خوردن را کاهش دهند. به همین دلیل، یک رژیم غذایی مناسب باید فقط بر «غذای سالم» تمرکز نکند؛ بلکه باید با شرایط واقعی بیمار، وزن، اشتها، علائم گوارشی، عملکرد کلیه و کبد و نوع درمان او هماهنگ باشد. تغذیه مناسب سرطان را درمان نمی‌کند، اما می‌تواند به حفظ توان بدن و تحمل بهتر درمان کمک کند.

۲. اهمیت توجه به رژیم غذایی در سرطان مثانه

وقتی فرد به سرطان مثانه مبتلا می‌شود، توجه به غذا و نوشیدنی‌هایی که مصرف می‌کند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بدن در طول بیماری و درمان برای ترمیم بافت‌ها، حفظ عضلات و مقابله با عوارض درمان به مواد مغذی کافی نیاز دارد.

البته این به آن معنا نیست که همه بیماران باید دقیقاً یک رژیم غذایی داشته باشند. نیازهای تغذیه‌ای یک فرد مبتلا به سرطان مثانه ممکن است با فرد دیگر کاملاً متفاوت باشد. حتی ممکن است نیازهای غذایی بیمار در مراحل مختلف درمان تغییر کند.

برای مثال، فردی که اشتهای خوبی دارد و وزنش ثابت مانده، ممکن است به توصیه‌های متفاوتی نسبت به بیماری نیاز داشته باشد که دچار کاهش وزن، تهوع یا سوءتغذیه شده است.

سرطان و درمان آن می‌توانند باعث تغییر در مزه و بوی غذا، کاهش اشتها، تهوع، استفراغ، یبوست، اسهال یا احساس سیری زودهنگام شوند. اگر این مشکلات باعث شوند بیمار نتواند غذای کافی دریافت کند، خطر کاهش وزن و تحلیل عضلات افزایش پیدا می‌کند.

بنابراین، هدف از یک رژیم غذایی مناسب برای سرطان مثانه این نیست که با یک ماده غذایی خاص سرطان را از بین ببرد؛ بلکه هدف این است که بدن مواد مغذی، انرژی، پروتئین و مایعات مورد نیاز خود را دریافت کند.

۳. نوشیدن مایعات کافی و جلوگیری از کم‌آبی بدن

نوشیدن مایعات کافی برای حفظ تعادل آب بدن اهمیت زیادی دارد. کم‌آبی می‌تواند باعث خستگی، سرگیجه، خشکی دهان و غلیظ شدن ادرار شود و در برخی شرایط نیز می‌تواند مشکلات ادراری را بیشتر کند.

آب ساده معمولاً یکی از بهترین گزینه‌ها برای تأمین مایعات است. بااین‌حال، میزان مورد نیاز هر فرد یکسان نیست. برای مثال، افرادی که بیماری کلیوی یا قلبی دارند یا تحت برخی درمان‌ها قرار می‌گیرند، ممکن است محدودیت یا نیاز متفاوتی در مصرف مایعات داشته باشند. بنابراین، نمی‌توان برای همه بیماران یک عدد ثابت مانند «هشت لیوان» یا مقدار مشخصی بر اساس وزن بدن تعیین کرد.

در صورت تهوع، استفراغ یا اسهال، بدن ممکن است علاوه بر آب، الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم نیز از دست بدهد. در این شرایط، پزشک یا متخصص تغذیه می‌تواند درباره مناسب‌ترین نوشیدنی و میزان مایعات مورد نیاز راهنمایی کند.

اگر پزشک محدودیتی برای مصرف مایعات تعیین نکرده باشد، بهتر است در طول روز به‌طور منظم مایعات بنوشید و منتظر نمانید تا تشنگی شدید ایجاد شود.

نکته مهم این است که آبمیوه شور یا افزودن خودسرانه نمک به نوشیدنی، روش عمومی و مناسبی برای تأمین آب بدن نیست. در صورت نیاز به جبران آب و الکترولیت‌ها، بهتر است از محلول‌ها و نوشیدنی‌های استاندارد و توصیه‌شده توسط تیم درمان استفاده شود.

۴. مصرف وعده‌های غذایی کوچک در طول روز

درمان سرطان مثانه و عوارض ناشی از آن ممکن است باعث شود بیمار نتواند یک وعده غذایی بزرگ را به‌راحتی بخورد. کاهش اشتها، تهوع یا احساس سیری زودرس از جمله مشکلاتی هستند که می‌توانند دریافت غذا را دشوار کنند.

در چنین شرایطی، به جای سه وعده سنگین، می‌توان از پنج تا شش وعده کوچک و میان‌وعده در طول روز استفاده کرد. این روش به بیمار کمک می‌کند بدون اینکه مجبور باشد مقدار زیادی غذا را یک‌باره بخورد، انرژی و پروتئین مورد نیاز خود را دریافت کند.

برای مثال، یک برنامه ساده می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• نصف ساندویچ مرغ یا پنیر همراه با چند تکه میوه
• ماست یونانی همراه با میوه یا مغزها
• اسموتی حاوی شیر یا ماست و میوه
• تخم‌مرغ همراه با نان
• سوپ حاوی مرغ، عدس یا لوبیا
• بیسکویت ساده همراه با پنیر یا ماست

اگر اشتها بسیار کم است، بهتر است زمانی که اشتها بیشتر است، وعده اصلی‌تر مصرف شود.

همچنین اگر نوشیدن مایعات در زمان غذا باعث سیری زودرس می‌شود، می‌توان بیشتر مایعات روزانه را بین وعده‌های غذایی مصرف کرد و هنگام غذا فقط جرعه‌های کوچک نوشید.

۵. افزایش مصرف پروتئین‌های سالم و کم‌چرب

پروتئین برای حفظ عضلات، ترمیم بافت‌ها و بهبود وضعیت تغذیه‌ای اهمیت دارد. در دوران سرطان، ممکن است نیاز بدن به پروتئین افزایش پیدا کند؛ به‌خصوص اگر بیمار دچار کاهش وزن یا تحلیل عضلات شده باشد. بااین‌حال، مقدار دقیق پروتئین مورد نیاز باید بر اساس شرایط هر فرد تعیین شود و توصیه ثابت «۲۰ تا ۳۰ گرم در هر وعده برای همه بیماران» مناسب نیست.

منابع مناسب پروتئین می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• تخم‌مرغ
• ماهی
• مرغ بدون پوست
• گوشت قرمز کم‌چرب
• شیر، ماست و پنیر
• عدس و لوبیا
• سویا و سایر منابع پروتئین گیاهی
• مغزها و کره مغزها

اگر اشتها کم است یا جویدن غذا دشوار شده، غذاهای نرم و مایع می‌توانند انتخاب راحت‌تری باشند. برای مثال، سوپ حاوی مرغ یا حبوبات، تخم‌مرغ هم‌زده، ماست یونانی یا اسموتی حاوی ماست و کره مغزها می‌توانند به دریافت پروتئین کمک کنند.

در صورت ادامه کاهش وزن یا ناتوانی در دریافت پروتئین و کالری کافی، متخصص تغذیه ممکن است مکمل‌های خوراکی تغذیه‌ای یا سایر روش‌های حمایت تغذیه‌ای را پیشنهاد کند.

۶. اهمیت فیبر برای سلامت دستگاه گوارش

فیبر برای سلامت دستگاه گوارش مفید است و می‌تواند در پیشگیری یا مدیریت یبوست نقش داشته باشد. منابع خوب فیبر شامل میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات، غلات کامل، مغزها و دانه‌ها هستند.

برای افزایش تدریجی فیبر می‌توانید:

• دانه چیا یا بذر کتان را به ماست اضافه کنید.
• از جو دوسر در وعده صبحانه استفاده کنید.
• سبزیجات پخته را به غذا اضافه کنید.
• در سوپ از عدس یا لوبیا استفاده کنید.
• میوه را به‌عنوان میان‌وعده مصرف کنید.
• در صورت تحمل، بخشی از غلات تصفیه‌شده را با غلات کامل جایگزین کنید.

اما یک نکته مهم وجود دارد: فیبر برای همه مشکلات گوارشی یکسان عمل نمی‌کند.

اگر بیمار دچار یبوست است، افزایش تدریجی فیبر همراه با مصرف مایعات کافی ممکن است مفید باشد. اما در صورت اسهال شدید یا برخی مشکلات گوارشی، ممکن است پزشک یا متخصص تغذیه موقتاً کاهش غذاهای پرفیبر یا انتخاب منابع فیبر محلول را توصیه کند.

برای معده حساس، غذاهای نرم و دارای فیبر محلول مانند جو دوسر، موز و برخی سبزیجات پخته ممکن است بهتر تحمل شوند. در صورت اسهال یا یبوست مداوم، بهتر است علت مشکل با تیم درمان بررسی شود.

۷. پیروی از یک رژیم غذایی سالم برای قلب

در شرایطی که بیمار توانایی خوردن مناسبی دارد و با کاهش وزن شدید مواجه نیست، پیروی از یک رژیم غذایی سالم برای قلب می‌تواند انتخاب مناسبی برای سلامت عمومی باشد.

چنین الگویی معمولاً شامل مقدار بیشتری از:

• سبزیجات
• میوه‌ها
• غلات کامل
• حبوبات
• مغزها و دانه‌ها
• ماهی
• روغن‌های گیاهی مانند روغن زیتون

و مقدار کمتری از غذاهای بسیار شور، قندهای افزوده، چربی‌های اشباع و غذاهای بسیار فرآوری‌شده است.

الگوی غذایی مدیترانه‌ای نمونه‌ای از یک رژیم غذایی سالم محسوب می‌شود. برای مثال، می‌توان به‌جای استفاده زیاد از کره، از مقدار مناسبی روغن زیتون استفاده کرد یا بخشی از غذاهای گوشتی را با حبوبات جایگزین کرد.

بااین‌حال، در دوران فعال درمان سرطان، «سالم بودن» غذا تنها معیار تصمیم‌گیری نیست. اگر بیمار وزن کم می‌کند یا نیاز به انرژی و پروتئین بیشتری دارد، ممکن است برای مدتی به غذاهای پرکالری‌تر و پرپروتئین‌تر نیاز داشته باشد. NCI نیز تأکید می‌کند که رژیم غذایی مناسب برای فرد مبتلا به سرطان ممکن است با تعریف معمول از یک رژیم غذایی سالم برای افراد بدون سرطان متفاوت باشد.

۸. غذاهایی که بهتر است کمتر مصرف شوند.

بعضی غذاها و نوشیدنی‌ها ممکن است در برخی بیماران باعث تشدید علائم مثانه یا دستگاه گوارش شوند. از جمله مواردی که ممکن است برای بعضی افراد محرک باشند می‌توان به کافئین، الکل، غذاهای بسیار تند و برخی نوشیدنی‌های گازدار اشاره کرد. NCI نیز در صورت وجود مشکلات ادراری مرتبط با درمان، پرهیز از برخی محرک‌ها مانند کافئین، الکل و غذاهای تند را توصیه می‌کند.

مرکبات و غذاهای اسیدی نیز ممکن است در بعضی افراد باعث تشدید ناراحتی‌های خاص شوند، اما این موضوع برای همه بیماران یکسان نیست.

بنابراین، لازم نیست تمام این غذاها را بدون دلیل از رژیم غذایی خود حذف کنید. بهتر است واکنش بدن را بررسی کنید.

یک روش ساده این است که چند روز یادداشت کنید:

• چه غذاها و نوشیدنی‌هایی مصرف کرده‌اید؟
• چه مقدار از آنها خورده‌اید؟
• بعد از مصرف آنها چه علائمی داشته‌اید؟
• آیا علائم ادراری یا گوارشی تشدید شده است؟

این کار می‌تواند به شناسایی غذاهای محرک شخصی کمک کند.

همچنین مصرف الکل برای بیماران مبتلا به سرطان باید با نظر تیم درمان بررسی شود، زیرا ممکن است با برخی درمان‌ها یا عوارض آنها تداخل داشته باشد.

۹. باورهای نادرست درباره رژیم غذایی و سرطان

درباره ارتباط رژیم غذایی و سرطان مثانه باورهای مختلفی وجود دارد که بعضی از آنها پشتوانه علمی کافی ندارند.

باور نادرست: قند و شکر باعث رشد سرطان می‌شود.
سلول‌های بدن برای تأمین انرژی از گلوکز استفاده می‌کنند و سلول‌های سرطانی نیز می‌توانند از گلوکز استفاده کنند. اما این موضوع به این معنی نیست که خوردن قند مستقیماً باعث رشد سرطان می‌شود یا حذف قند می‌تواند سرطان را درمان کند. هیچ شواهد محکمی وجود ندارد که حذف قند از رژیم غذایی بتواند سرطان مثانه را درمان کند. از طرف دیگر، حذف بی‌دلیل گروه‌های غذایی می‌تواند دریافت انرژی و مواد مغذی را کاهش دهد.

باور نادرست: شیرین‌کننده‌های مصنوعی باعث سرطان مثانه می‌شوند.
شواهد فعلی چنین رابطه قطعی و مستقیمی را ثابت نکرده‌اند. بااین‌حال، مصرف هر ماده غذایی یا شیرین‌کننده باید در چارچوب یک رژیم غذایی متعادل باشد و در صورت وجود شرایط خاص پزشکی، بهتر است با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت شود.

باور نادرست: رژیم کاملاً گیاهی سرطان را درمان می‌کند.
رژیم گیاه‌خواری یا وگان ممکن است برای بعضی افراد یک الگوی غذایی سالم باشد، اما هیچ رژیم غذایی گیاهی یا غیرگیاهی به‌تنهایی درمان قطعی سرطان نیست. NCI نیز اعلام می‌کند که تاکنون شواهدی وجود ندارد که یک الگوی غذایی خاص بتواند سرطان را درمان کند یا مانع بازگشت آن شود. در عین حال، مصرف بیشتر سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل و سایر غذاهای گیاهی می‌تواند مواد مغذی و فیبر مورد نیاز بدن را فراهم کند. درباره نقش مستقیم این مواد غذایی در پیشگیری از سرطان مثانه نیز شواهد کاملاً یکسان نیستند؛ بنابراین نباید آنها را به‌عنوان درمان سرطان معرفی کرد.

۱۰. چگونه زمانی که اشتها نداریم بهتر غذا بخوریم؟

کاهش اشتها در دوران درمان سرطان مسئله‌ای شایع است. اگر بیمار برای مدت طولانی کالری و پروتئین کافی دریافت نکند، ممکن است وزن و توده عضلانی خود را از دست بدهد. این وضعیت می‌تواند باعث ضعف و کاهش توان بدن شود.

وقتی اشتها ندارید، لازم نیست خودتان را مجبور کنید یک بشقاب غذای بزرگ بخورید. بهتر است مقدار کمی غذا را در وعده‌های متعدد امتحان کنید.

غذاهای نرم و پرانرژی مانند موارد زیر می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند:

• اسموتی موز همراه با ماست یا کره مغزها
• تخم‌مرغ هم‌زده
• سوپ مرغ یا حبوبات
• ماست یونانی
• پودینگ یا دسرهای نرم
• نوشیدنی‌های تغذیه‌ای و پروتئینی در صورت توصیه متخصص

اگر طعم غذاها تغییر کرده است، روش‌های مختلفی را امتحان کنید. در صورت ایجاد مزه فلزی در دهان، استفاده از قاشق و چنگال پلاستیکی، چوبی یا سیلیکونی ممکن است برای بعضی افراد مفید باشد. اضافه کردن سبزی‌های معطر، سس‌های مناسب یا طعم‌دهنده‌های ملایم نیز می‌تواند به بهتر شدن طعم غذا کمک کند.

اگر تنها غذایی که در یک روز خاص می‌توانید تحمل کنید بستنی، ماست یا یک نوشیدنی تغذیه‌ای است، ممکن است همان غذا بهتر از نخوردن باشد؛ البته باید تلاش شود در مجموع، نیازهای تغذیه‌ای بیمار تأمین شود.

اگر کاهش اشتها ادامه پیدا کرد، وزن شما کاهش یافت یا نمی‌توانید غذای کافی بخورید، موضوع را با پزشک مطرح کنید. متخصص تغذیه می‌تواند بر اساس شرایط شما یک برنامه رژیم غذایی مناسب تنظیم کند و در صورت نیاز مکمل‌های تغذیه‌ای را پیشنهاد دهد.

۱۱. نکات تغذیه‌ای پس از جراحی برداشتن مثانه

اگر به دلیل سرطان مثانه تحت عمل برداشتن مثانه یا سیستکتومی قرار گرفته باشید، بدن در دوره پس از جراحی به انرژی و مواد مغذی کافی برای ترمیم زخم، مقابله با عفونت و بازگشت توان جسمی نیاز دارد.

پس از برداشتن کامل مثانه، معمولاً پزشکان روش دیگری برای ذخیره و دفع ادرار ایجاد می‌کنند. نوع این روش بازسازی می‌تواند بر مراقبت‌های بعد از عمل و نیازهای بیمار تأثیر بگذارد.

در این دوره ممکن است برخی بیماران با تغییرات گوارشی، کاهش اشتها یا تغییر در عادات دفع مواجه شوند. به همین دلیل، رژیم غذایی پس از سیستکتومی باید بر اساس شرایط فردی بیمار تنظیم شود.

مصرف پروتئین کافی اهمیت دارد و ممکن است در دوره بهبودی به انرژی و پروتئین بیشتری نسبت به حالت معمول نیاز باشد. بااین‌حال، مقدار دقیق آن را باید پزشک یا متخصص تغذیه بر اساس وزن، وضعیت تغذیه‌ای، عملکرد کلیه و روند بهبود مشخص کند.

همچنین مصرف مایعات اهمیت دارد، اما مقدار مناسب آن برای همه یکسان نیست. به‌ویژه اگر بیمار مشکل کلیوی، قلبی یا اختلالات الکترولیتی داشته باشد، میزان مایعات و الکترولیت‌ها باید با نظر تیم درمان تعیین شود.

اگر پس از جراحی دچار استفراغ مداوم، اسهال شدید، کاهش وزن قابل‌توجه، ناتوانی در خوردن و نوشیدن، تب، درد شدید یا تغییر غیرطبیعی در ادرار شدید، باید با تیم درمان تماس بگیرید.

یک متخصص تغذیه می‌تواند پس از جراحی به بیمار کمک کند یک رژیم غذایی مناسب با شرایط جدید بدن خود داشته باشد و نیازهای انرژی، پروتئین و مایعات را بهتر تأمین کند.

۱۲. جمع‌بندی

یک رژیم غذایی مناسب برای بیماران مبتلا به سرطان مثانه قرار نیست سرطان را درمان کند؛ هدف آن کمک به بدن برای حفظ انرژی، وزن و عضلات و تحمل بهتر درمان است. دریافت پروتئین کافی، مصرف مایعات متناسب با شرایط فرد، وعده‌های غذایی کوچک و متعدد و استفاده از انواع غذاهای مغذی می‌تواند به حفظ وضعیت تغذیه‌ای بیمار کمک کند. در عین حال، فیبر باید متناسب با وضعیت گوارشی تنظیم شود و غذاهایی مانند کافئین، الکل، غذاهای بسیار تند یا سایر خوراکی‌های محرک فقط در صورتی محدود شوند که علائم بیمار را تشدید کنند. شواهد علمی از این ادعا که قند، رژیم کاملاً گیاهی یا یک ماده غذایی خاص بتواند سرطان مثانه را درمان کند، حمایت نمی‌کند و هیچ رژیم غذایی نباید جایگزین درمان پزشکی شود. پس از جراحی برداشتن مثانه نیز نیازهای تغذیه‌ای و میزان مایعات باید متناسب با نوع جراحی، وضعیت کلیه و شرایط عمومی بیمار تعیین شود. در نهایت، بهترین رژیم غذایی برای هر بیمار همان برنامه‌ای است که با توجه به نوع سرطان، روش درمان، وزن، اشتها، علائم گوارشی و وضعیت پزشکی او توسط پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.