۱. مقدمه

در سال‌های اخیر رژیم کتوژنیک از یک الگوی غذایی شناخته‌شده برای کاهش وزن و برخی کاربردهای پزشکی، به موضوعی مورد توجه در پژوهش‌های سرطان تبدیل شده است. دلیل این توجه تا حد زیادی به تفاوت‌های متابولیکی سلول‌های سرطانی و سالم مربوط می‌شود. برخی سلول‌های سرطانی برای رشد سریع خود به مصرف بالای گلوکز وابسته‌اند و همین موضوع این پرسش را ایجاد کرده است که آیا تغییر سوخت‌وساز بدن با یک رژیم غذایی بسیار کم‌کربوهیدرات می‌تواند بر رشد تومور اثر بگذارد یا نه. با این حال، سرطان یک بیماری واحد نیست و انواع مختلف آن ویژگی‌های متابولیکی متفاوتی دارند. بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت که رژیم کتوژنیک برای همه بیماران یا همه انواع سرطان یک اثر مشابه دارد. در این مقاله بررسی می‌کنیم که تحقیقات علمی فعلی درباره رژیم کتوژنیک، رژیم غذایی و ارتباط آن‌ها با درمان سرطان چه می‌گویند.

۲. رژیم کتوژنیک چیست و چگونه ممکن است بر سرطان اثر بگذارد؟

رژیم کتوژنیک یک نوع رژیم غذایی بسیار کم‌کربوهیدرات و پرچرب است. در این الگوی غذایی، میزان کربوهیدرات به‌شدت کاهش پیدا می‌کند و بخش بیشتری از انرژی از چربی تأمین می‌شود. میزان پروتئین نیز معمولاً در حد متوسط نگه داشته می‌شود.

وقتی مصرف کربوهیدرات به اندازه کافی پایین بیاید، ذخایر گلوکز در دسترس بدن کاهش پیدا می‌کند و کبد شروع به تولید موادی به نام کتون‌ها می‌کند. بدن می‌تواند از این کتون‌ها به‌عنوان یکی از منابع انرژی استفاده کند. به این وضعیت «کتوز» گفته می‌شود.

البته رژیم کتوژنیک با هر رژیم کم‌کربوهیدراتی یکسان نیست. مقدار کربوهیدرات، چربی و پروتئین در رژیم‌های مختلف می‌تواند متفاوت باشد و همین تفاوت یکی از مشکلات مقایسه نتایج پژوهش‌های مربوط به رژیم کتوژنیک است.

در رژیم غذایی معمول، کربوهیدرات‌ها یکی از منابع اصلی انرژی بدن هستند. اما در رژیم کتوژنیک، مصرف مواد غذایی پرکربوهیدرات مانند نان، برنج، پاستا، شیرینی‌ها، نوشیدنی‌های شیرین و بسیاری از مواد غذایی نشاسته‌ای به‌شدت محدود می‌شود.

برخی پژوهشگران معتقدند تغییر سوخت‌وساز بدن ممکن است روی بعضی تومورها اثر بگذارد. بسیاری از سلول‌های سرطانی گلوکز زیادی مصرف می‌کنند و برخی از آن‌ها در استفاده از کتون‌ها محدودیت دارند. به همین دلیل این فرضیه مطرح شده است که ایجاد کتوز شاید بتواند در بعضی شرایط محیط متابولیکی نامناسب‌تری برای رشد تومور ایجاد کند.

اما این موضوع به معنی آن نیست که «سلول‌های سرطانی با گرسنگی از بین می‌روند». سلول‌های سرطانی از نظر متابولیسم بسیار متنوع‌اند و بعضی از آن‌ها می‌توانند از منابع انرژی مختلف استفاده کنند. بنابراین کاهش کربوهیدرات در رژیم غذایی لزوماً به معنی محروم شدن همه سلول‌های سرطانی از انرژی نیست.

به همین دلیل، رژیم کتوژنیک در حال حاضر بیشتر به‌عنوان یک موضوع پژوهشی و درمان مکمل احتمالی بررسی می‌شود، نه یک درمان اثبات‌شده برای سرطان. برخی کارآزمایی‌های بالینی همچنان در حال بررسی این موضوع هستند؛ برای مثال، پژوهش‌هایی درباره گلیوبلاستوما در کنار درمان استاندارد در حال انجام است.

۳. یافته‌های پژوهشی درباره رژیم کتوژنیک و سرطان

مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی، همراه با برخی پژوهش‌های اولیه روی انسان، نشان داده‌اند که رژیم کتوژنیک ممکن است از مسیرهای مختلفی بر وضعیت متابولیک بدن و محیط تومور اثر بگذارد.

برخی از احتمالاتی که در تحقیقات مطرح شده‌اند عبارت‌اند از:

• تغییر سوخت‌وساز گلوکز و کتون‌ها در بدن
• تغییر برخی مسیرهای متابولیکی مرتبط با رشد سلولی
• تأثیر احتمالی بر التهاب و سیگنال‌های مرتبط با رشد تومور
• تغییر برخی شاخص‌های متابولیک مانند قند خون و انسولین
• بررسی احتمال افزایش حساسیت بعضی تومورها به درمان‌های ضدسرطان
• کمک به کنترل وزن در برخی بیماران، در شرایطی که کاهش وزن ناخواسته یا سوءتغذیه وجود نداشته باشد.

برخی مطالعات بالینی نیز نشان داده‌اند که رژیم کتوژنیک می‌تواند در بعضی بیماران مبتلا به سرطان باعث تغییرات متابولیکی مانند کاهش قند خون شود. با این حال، این تغییرات متابولیک به‌تنهایی به معنی کاهش تومور یا افزایش طول عمر بیمار نیستند.

یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل در سال ۲۰۲۴ که کارآزمایی‌های تصادفی‌شده را بررسی کرد، تنها هشت مطالعه را وارد مرور نظام‌مند و هفت مطالعه را وارد فراتحلیل کرد. مطالعات کوتاه‌مدت بودند و رژیم کتوژنیک باعث کاهش قند خون شد، اما شواهد کافی برای اثبات یک اثر قطعی بر شاخص‌های سرطان، وزن یا کیفیت زندگی به دست نیامد. پژوهشگران نیز بر نیاز به مطالعات بزرگ‌تر و طولانی‌تر تأکید کردند.

در نتیجه، نمی‌توان گفت رژیم کتوژنیک در حال حاضر یک روش اثبات‌شده برای درمان سرطان است.

با این حال، تحقیقات همچنان ادامه دارد. برای مثال، در برخی مطالعات بالینی، رژیم کتوژنیک در کنار درمان‌های استاندارد برای گلیوبلاستوما یا در ترکیب با درمان‌های خاص سرطان بررسی می‌شود.

نکته مهم دیگر این است که رژیم کتوژنیک ممکن است برای بعضی بیماران از نظر متابولیک قابل اجرا باشد، اما این موضوع با اثبات اثر ضدتوموری تفاوت دارد.

بنابراین اگر هدف بیمار از رژیم غذایی، کمک به تحمل درمان، حفظ وزن مناسب یا بهبود وضعیت تغذیه‌ای باشد، برنامه غذایی باید بر اساس شرایط فردی و نظر تیم درمان تنظیم شود.

۴. پرسش‌های بی‌پاسخ درباره رژیم کتوژنیک و سرطان

سرطان یک بیماری پیچیده است و انواع مختلفی دارد که می‌توانند در اندام‌ها، بافت‌ها، استخوان‌ها یا خون ایجاد شوند. حتی دو بیمار مبتلا به یک نوع سرطان ممکن است به دلیل تفاوت‌های ژنتیکی، متابولیکی، سنی و وضعیت عمومی بدن، پاسخ متفاوتی به یک رژیم غذایی داشته باشند.

به همین دلیل هنوز پرسش‌های مهمی درباره رژیم کتوژنیک و سرطان بدون پاسخ قطعی باقی مانده است.

۴.۱. کدام سرطان‌ها ممکن است از رژیم کتوژنیک سود ببرند؟

یکی از حوزه‌هایی که بیشتر از سایر سرطان‌ها درباره رژیم کتوژنیک بررسی شده، گلیوبلاستوما است؛ نوعی تومور بسیار تهاجمی مغز.

با این حال، حتی در گلیوبلاستوما نیز هنوز مشخص نیست که رژیم کتوژنیک بتواند به‌طور قطعی باعث افزایش بقا یا کنترل سرطان شود. به همین دلیل مطالعات بالینی همچنان در حال بررسی امکان استفاده از این رژیم در کنار درمان استاندارد هستند.

رژیم کتوژنیک در برخی پژوهش‌ها درباره سرطان‌های دیگری مانند سرطان پستان، پروستات، لوزالمعده، کبد و برخی سرطان‌های دستگاه گوارش نیز بررسی شده است. اما شواهد این مطالعات محدود، ناهمگون و در بسیاری موارد اولیه هستند.

برای نمونه، برخی کارآزمایی‌ها رژیم کتوژنیک را همراه با درمان‌های دارویی در سرطان پستان یا سایر سرطان‌ها بررسی کرده‌اند، اما انجام یک کارآزمایی به این معنی نیست که اثر درمانی رژیم اثبات شده است.

در واقع، ممکن است یک رژیم غذایی در یک نوع سرطان یا یک گروه خاص از بیماران مفید باشد و در گروه دیگری اثر مشابهی نداشته باشد. بنابراین نمی‌توان نتایج یک مطالعه را به تمام بیماران مبتلا به سرطان تعمیم داد.

حتی این احتمال نیز وجود دارد که در شرایط خاص، رژیم‌های بسیار محدودکننده برای بعضی بیماران مناسب نباشند. به همین دلیل، ادعای اینکه «رژیم کتوژنیک سرطان را گرسنه می‌کند» بیش از حد ساده‌سازی شده است و با پیچیدگی متابولیسم سرطان سازگار نیست.

۴.۲. مکانیسم اثر دقیق رژیم کتوژنیک چیست؟

دانشمندان هنوز دقیقاً نمی‌دانند رژیم کتوژنیک در بیماران مبتلا به سرطان چگونه می‌تواند بر سلول‌های توموری اثر بگذارد.

یکی از فرضیه‌ها این است که کاهش مصرف کربوهیدرات و ایجاد کتوز می‌تواند میزان دسترسی به برخی سوخت‌های متابولیکی را تغییر دهد. همچنین تغییرات مربوط به انسولین، فاکتور رشد شبه‌انسولینی نوع یک یا IGF-1، التهاب و برخی مسیرهای پیام‌رسانی سلولی نیز در تحقیقات مورد توجه قرار گرفته‌اند.

اما این مسیرها بسیار پیچیده‌اند و در تمام سرطان‌ها یکسان عمل نمی‌کنند.

همچنین همه سلول‌های سرطانی الزاماً به یک منبع انرژی وابسته نیستند. برخی تومورها ممکن است توانایی استفاده از چربی‌ها، کتون‌ها یا سایر مواد را داشته باشند. بنابراین کاهش گلوکز خون به‌تنهایی نمی‌تواند به معنای متوقف شدن رشد سرطان باشد.

برخی مطالعات همچنین احتمال تغییر در بیان ژن‌ها و مسیرهای سلولی را مطرح کرده‌اند. با این حال، بیشتر این یافته‌ها هنوز در مرحله تحقیقاتی قرار دارند و برای تبدیل شدن به یک توصیه عمومی در درمان سرطان به شواهد انسانی بیشتری نیاز است.

۴.۳. چه نوع و چه میزان چربی مؤثرتر است؟

یکی دیگر از پرسش‌های مهم این است که اگر رژیم کتوژنیک روزی در درمان‌های مکمل سرطان کاربرد پیدا کند، چه نوع چربی و چه مقدار از آن باید مصرف شود.

چربی‌های غذایی یکسان نیستند. برای مثال، چربی‌های غیراشباع موجود در روغن زیتون، مغزها، دانه‌ها و ماهی با چربی‌های اشباع موجود در برخی محصولات حیوانی از نظر اثرات تغذیه‌ای تفاوت دارند.

برخی مطالعات آزمایشگاهی و بالینی انواع مختلف چربی را در رژیم کتوژنیک بررسی کرده‌اند، اما هنوز نمی‌توان گفت یک نسبت مشخص از چربی، پروتئین و کربوهیدرات برای تمام بیماران سرطانی بهترین گزینه است.

بنابراین اگر قرار باشد رژیم کتوژنیک به‌عنوان یک رژیم غذایی مکمل بررسی شود، کیفیت مواد غذایی، دریافت کافی پروتئین، انرژی، فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

۵. ملاحظات رژیم کتوژنیک در مبتلایان به سرطان

رژیم کتوژنیک برای همه بیماران مبتلا به سرطان مناسب نیست و اجرای آن بدون نظارت متخصص می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند.

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، کاهش وزن ناخواسته و از دست دادن توده عضلانی است. بسیاری از بیماران سرطانی در طول بیماری یا درمان با کاهش اشتها، کاهش وزن و سوءتغذیه مواجه می‌شوند. در چنین شرایطی، محدود کردن شدید گروه‌های غذایی ممکن است دریافت انرژی و مواد مغذی را دشوارتر کند.

بنابراین هدف رژیم غذایی در دوران درمان سرطان همیشه کاهش وزن نیست. برای بیماری که دچار کاهش وزن یا تحلیل عضلات است، حفظ یا بازگرداندن وزن و توده عضلانی ممکن است اهمیت بیشتری داشته باشد.

از طرف دیگر، اجرای رژیم کتوژنیک می‌تواند برای بعضی افراد دشوار باشد و ممکن است باعث یبوست، تهوع، خستگی یا دریافت ناکافی برخی مواد مغذی شود. این مشکلات در بیماری که هم‌زمان با عوارض شیمی‌درمانی، پرتودرمانی یا سایر درمان‌ها مواجه است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

همچنین انتخاب مواد غذایی در رژیم کتوژنیک بسیار مهم است. «کتوژنیک بودن» یک ماده غذایی به معنی سالم بودن آن نیست. اگر رژیم کتوژنیک بر مقدار زیادی گوشت‌های فرآوری‌شده، چربی‌های اشباع و غذاهای کم‌فیبر متکی باشد، لزوماً یک رژیم غذایی سالم محسوب نمی‌شود.

در مقابل، در صورت تجویز متخصص، می‌توان از منابع مناسب‌تر چربی مانند روغن زیتون، مغزها، دانه‌ها، آووکادو و برخی انواع ماهی استفاده کرد و کیفیت کلی رژیم غذایی را در نظر گرفت.

همچنین رژیم کتوژنیک نباید جایگزین درمان‌های استاندارد سرطان شود. در حال حاضر هیچ مدرک کافی وجود ندارد که نشان دهد این رژیم می‌تواند به‌تنهایی سرطان را درمان کند، آن را از بین ببرد یا مانع بازگشت آن شود. مؤسسه ملی سرطان آمریکا نیز تأکید می‌کند که هیچ الگوی غذایی خاصی تاکنون به‌عنوان درمان قطعی سرطان اثبات نشده است.

اگر فرد مبتلا به سرطان قصد شروع رژیم کتوژنیک را دارد، بهتر است ابتدا با آنکولوژیست و متخصص تغذیه در سرطان مشورت کند. تیم درمان می‌تواند با توجه به نوع سرطان، مرحله بیماری، نوع درمان، وزن، اشتها، وضعیت عضلات، آزمایش‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای مشخص کند که این رژیم غذایی برای فرد مناسب است یا خیر.

در برخی مراکز، رژیم کتوژنیک همچنان در قالب کارآزمایی بالینی بررسی می‌شود. برای مثال، مطالعاتی درباره گلیوبلاستوما و همچنین برخی سرطان‌های دیگر در حال بررسی این موضوع هستند.

بنابراین اگر هدف بیمار استفاده از رژیم کتوژنیک برای کمک به درمان سرطان است، بهترین و ایمن‌ترین رویکرد این است که آن را تنها در چارچوب توصیه پزشکی یا یک کارآزمایی بالینی معتبر دنبال کند.

۶. جمع‌بندی

رژیم کتوژنیک یکی از الگوهای غذایی مورد توجه در پژوهش‌های جدید سرطان است و از نظر زیستی این ایده وجود دارد که تغییر سوخت‌وساز بدن، کاهش شدید کربوهیدرات و افزایش تولید کتون‌ها ممکن است در برخی شرایط بر محیط تومور اثر بگذارد. مطالعات آزمایشگاهی، حیوانی و برخی پژوهش‌های اولیه انسانی نتایج امیدوارکننده‌ای را مطرح کرده‌اند، اما شواهد فعلی برای اثبات اینکه رژیم کتوژنیک می‌تواند سرطان را درمان کند کافی نیست. مرور نظام‌مند کارآزمایی‌های تصادفی‌شده نیز نشان داده است که هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی درباره اثر این رژیم بر پیامدهای مرتبط با سرطان به مطالعات بیشتر و باکیفیت‌تر نیاز داریم. بنابراین، رژیم کتوژنیک نباید جایگزین درمان‌های استاندارد سرطان مانند جراحی، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی شود. در حال حاضر مهم‌ترین نقش یک رژیم غذایی مناسب در دوران سرطان، تأمین انرژی و پروتئین کافی، حفظ توده عضلانی، پیشگیری از سوءتغذیه و کمک به تحمل بهتر درمان است. اگر فردی مبتلا به سرطان به رژیم کتوژنیک علاقه دارد، باید این تصمیم را با انکولوژیست و متخصص تغذیه سرطان در میان بگذارد تا برنامه غذایی بر اساس وضعیت فردی او تنظیم شود. در نهایت، رژیم کتوژنیک موضوعی امیدوارکننده برای پژوهش است، اما هنوز نمی‌توان آن را یک روش اثبات‌شده برای درمان سرطان دانست.