۱. مقدمه

سرطان معده می‌تواند تغییرات زیادی در نحوه غذا خوردن و عملکرد دستگاه گوارش ایجاد کند. بسیاری از بیماران به دلیل علائمی مانند بی‌اشتهایی، نفخ، سوزش معده یا احساس پر شدن سریع معده، حتی قبل از تشخیص بیماری هم با مشکل دریافت غذای کافی روبه‌رو می‌شوند. پس از درمان‌هایی مانند جراحی معده نیز، بدن باید با شرایط جدید سازگار شود و بیمار نیاز دارد روش تغذیه خود را تغییر دهد. انتخاب غذاهای مناسب، مصرف وعده‌های کوچک و منظم، دریافت پروتئین و کالری کافی و توجه به علائم گوارشی می‌تواند نقش مهمی در حفظ توان بدن، کاهش عوارض درمان و بهتر شدن روند بهبودی داشته باشد.

۲. سرطان معده و تغذیه

سرطان معده یکی از سرطان‌های شایع در جهان است و می‌تواند مشکلات تغذیه‌ای زیادی برای فرد ایجاد کند. این بیماری معمولاً از سلول‌های پوشش داخلی معده شروع می‌شود و در مراحل ابتدایی ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشد. اما با رشد بیماری، بسیاری از افراد دچار مشکلات گوارشی می‌شوند. این مشکلات ممکن است باعث کاهش اشتها شوند و غذا خوردن را سخت‌تر کنند.

یکی از روش‌های درمان سرطان معده، جراحی برای برداشتن تمام یا بخشی از معده است. این عمل که گاسترکتومی نام دارد، باعث تغییر در نحوه عملکرد دستگاه گوارش می‌شود. بعد از این جراحی، فرد باید روش غذا خوردن خود را تغییر دهد تا بتواند مواد مغذی مورد نیاز بدن را دریافت کند و علائم ناخوشایند را کاهش دهد.

اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با سرطان معده زندگی می‌کنید، احتمالاً با برخی از مشکلات تغذیه‌ای این بیماری روبه‌رو شده‌اید. رعایت چند نکته ساده می‌تواند به مدیریت بهتر این شرایط کمک کند. حتی پیش از تشخیص سرطان معده، علائم بیماری می‌توانند باعث شوند فرد نتواند غذای کافی مصرف کند. کاهش اشتها، احساس نفخ، سوزش سر دل و احساس سیری سریع از مشکلات رایجی هستند که بسیاری از بیماران تجربه می‌کنند.

بعد از جراحی گاسترکتومی، دستگاه گوارش دیگر مانند قبل کار نمی‌کند. به همین دلیل، دریافت مقدار کافی پروتئین و کالری ممکن است دشوار شود. بررسی‌ها نشان داده‌اند که تعداد زیادی از افراد مبتلا به سرطان پیشرفته معده دچار سوءتغذیه می‌شوند. سوءتغذیه می‌تواند باعث شود:

• بدن دیرتر از جراحی بهبود پیدا کند.
• فرد انرژی کمتری داشته باشد.
• تحمل درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی سخت‌تر شود.

برخی بیماران نیز پس از جراحی معده دچار سندرم دامپینگ می‌شوند. این مشکل با تغییرات مناسب در رژیم غذایی تا حد زیادی قابل کنترل است.

۳. نحوه غذا خوردن پس از گاسترکتومی

معده در حالت طبیعی چند وظیفه مهم دارد. این اندام غذا را برای مدتی در خود نگه می‌دارد، به خرد شدن و تجزیه آن کمک می‌کند و سپس غذا را به روده کوچک می‌فرستد. عضلات معده با حرکات خود غذا را نرم و آماده هضم می‌کنند و اسید معده نیز در این فرآیند نقش دارد. اما پس از جراحی گاسترکتومی، بخشی از معده یا تمام آن برداشته می‌شود و بدن باید با شرایط جدید سازگار شود. به همین دلیل، روش غذا خوردن بعد از این جراحی با گذشته متفاوت خواهد بود.

توصیه‌های تغذیه‌ای پس از گاسترکتومی

۱. در طول روز مرتب غذا بخورید: بعد از برداشتن معده، ممکن است احساس گرسنگی مانند قبل وجود نداشته باشد. بنابراین بهتر است منتظر احساس گرسنگی نمانید و هر چند ساعت یک‌بار مقدار کمی غذا یا میان‌وعده مصرف کنید. اگر فراموش می‌کنید غذا بخورید، می‌توانید از زنگ هشدار تلفن همراه برای یادآوری زمان وعده‌ها استفاده کنید.

۲. حجم وعده‌های غذایی را کم کنید: وقتی معده کوچک‌تر شده یا برداشته شده است، بدن دیگر نمی‌تواند مقدار زیادی غذا را در یک وعده تحمل کند. به همین دلیل، بهتر است به جای سه وعده غذایی بزرگ، چند وعده کوچک‌تر در طول روز داشته باشید. این کار معمولاً باعث می‌شود احساس راحتی بیشتری داشته باشید و مشکلات گوارشی کمتر شود.

۳. غذا را آرام و بدون عجله بخورید: آهسته غذا خوردن به بدن فرصت می‌دهد تا بهتر با ورود غذا سازگار شود. سریع غذا خوردن ممکن است باعث ناراحتی معده و مشکلات گوارشی شود.

۴. غذا را کاملاً بجوید: پس از جراحی معده، بدن بیشتر به کمک دندان‌ها برای خرد کردن غذا نیاز دارد. خوب جویدن باعث می‌شود غذا راحت‌تر هضم شود و بدن بتواند مواد مغذی بیشتری از آن دریافت کند.

۵. غذاهای نرم‌تر را انتخاب کنید: غذاهای نرم معمولاً راحت‌تر هضم می‌شوند و فشار کمتری به دستگاه گوارش وارد می‌کنند. برخی گزینه‌های مناسب عبارت‌اند از:

• تخم‌مرغ
• پاستا
• ماست
• انواع سوپ
• کره بادام‌زمینی و سایر کره‌های تهیه‌شده از مغزها

۶. بافت غذاها را تغییر دهید: گاهی تغییر شکل غذا می‌تواند هضم آن را آسان‌تر کند. برای مثال سبزیجات را به جای خام، به‌صورت پخته مصرف کنید و گوشت را کاملاً بپزید تا نرم‌تر شود و جویدن آن راحت‌تر باشد.

۷. هنگام غذا خوردن مایعات زیادی ننوشید: نوشیدن مقدار زیاد مایعات همراه غذا می‌تواند باعث شود سریع‌تر احساس سیری کنید و نتوانید غذای کافی بخورید. همچنین ممکن است خطر بروز سندرم دامپینگ را افزایش دهد.

۸. در فاصله بین وعده‌ها مایعات بنوشید: برای جلوگیری از کم‌آبی بدن، بهتر است در طول روز و بین وعده‌های غذایی، مایعات را کم‌کم و به‌صورت جرعه‌ای مصرف کنید.

۹. از مکمل‌های غذایی کمک بگیرید: گاهی دریافت تمام مواد مغذی مورد نیاز بدن فقط از طریق غذا دشوار است. در این شرایط، نوشیدنی‌های مکمل غذایی می‌توانند کمک‌کننده باشند. همچنین ممکن است پزشک یا متخصص تغذیه توصیه کند از مکمل‌های ویتامین یا مواد معدنی استفاده کنید.

۴. روش‌های افزایش دریافت پروتئین

اگر غذا خوردن برای شما سخت شده باشد، ممکن است نتوانید مقدار کافی پروتئین دریافت کنید. پروتئین یکی از مهم‌ترین مواد غذایی برای بدن است و نقش‌های مهمی دارد، از جمله: کمک به عملکرد بهتر سیستم ایمنی، کمک به ترمیم بدن پس از جراحی، و جلوگیری از کاهش حجم عضلات.

منابع غذایی پروتئین شامل موارد زیر هستند:

• گوشت گاو، گوشت گوسفند، گوشت مرغ، ماهی و غذاهای دریایی
• تخم‌مرغ
• محصولات لبنی
• لوبیا و عدس
• محصولات تهیه‌شده از سویا

راهکارهای افزایش مصرف پروتئین

همیشه غذاهای پروتئینی آماده در دسترس داشته باشید. برخی مواد غذایی که به‌راحتی قابل مصرف هستند، می‌توانند به افزایش دریافت پروتئین کمک کنند، مانند: کره بادام‌زمینی، تخم‌مرغ آب‌پز، پنیر، ماست یونانی، و حمص (خوراک تهیه‌شده از نخود).

پروتئین را به غذاهای روزمره اضافه کنید. چند نمونه:

• مقداری کره بادام‌زمینی به بلغور جو دوسر اضافه کنید یا آن را روی نان تست و کراکر بمالید.
• پودر شیر بدون چربی را به ماست، شیر، سوپ‌های خامه‌ای یا پوره سیب‌زمینی اضافه کنید.
• اسموتی‌هایی با پودر پروتئین تهیه کنید یا از نوشیدنی‌های آماده پرپروتئین استفاده کنید.

۵. روش‌های افزایش دریافت کالری

بسیاری از افراد مبتلا به سرطان معده برای حفظ وزن خود و دریافت غذای کافی مشکل دارند. برخی بیماران هنگام تشخیص بیماری، کاهش وزن ناخواسته را تجربه می‌کنند. این کاهش وزن معمولاً به این دلیل اتفاق می‌افتد که سرطان نیاز بدن به انرژی را افزایش می‌دهد، اما فرد به دلیل کاهش اشتها یا مشکلات گوارشی نمی‌تواند غذای کافی مصرف کند. دریافت کالری کافی می‌تواند به افزایش انرژی روزانه، کمک به بهبود بدن پس از جراحی و تحمل بهتر روند درمان کمک کند.

راهکارهایی برای افزایش کالری غذاها و میان‌وعده‌ها

به غذاها روغن یا کره اضافه کنید: می‌توانید مقدار کمی روغن یا کره به غذاهایی مانند پاستا، سیب‌زمینی، برنج و سبزیجات پخته اضافه کنید.

پنیر بیشتری به غذاها اضافه کنید: پنیر رنده‌شده می‌تواند به غذاهایی مانند تخم‌مرغ، سیب‌زمینی یا پاستا اضافه شود و کالری و ارزش غذایی آن‌ها را افزایش دهد.

از لبنیات پرچرب استفاده کنید: به جای شیر و ماست کم‌چرب یا بدون چربی، انواع پرچرب را انتخاب کنید تا انرژی بیشتری دریافت کنید.

نوشیدنی‌های پرکالری مصرف کنید: بین وعده‌های غذایی می‌توانید از نوشیدنی‌های مکمل غذایی با کالری بالا استفاده کنید تا انرژی بیشتری دریافت کنید.

غذاهایی که باید از مصرف آن‌ها پرهیز کرد

بعد از درمان سرطان معده یا انجام جراحی گاسترکتومی، بعضی غذاها ممکن است برای دستگاه گوارش سنگین باشند یا باعث ایجاد ناراحتی شوند. انتخاب غذاهای مناسب می‌تواند به کاهش مشکلات گوارشی و بهتر شدن روند تغذیه کمک کند. غذاهایی که بهتر است با احتیاط مصرف شوند:

• مواد غذایی دارای کافئین مانند قهوه، نوشابه، چای و نوشیدنی‌های انرژی‌زا
• نوشیدنی‌های الکلی
• غذاهای تند و پرادویه
• غذاهای سفت و سخت برای جویدن مانند سبزیجات خام، پوست میوه‌ها، گوشت‌های سفت، سوسیس، بیکن و انواع مغزها

اگر هضم برخی غذاها برای شما دشوار است، بهتر است روش آماده‌سازی آن‌ها را تغییر دهید؛ برای مثال، پختن سبزیجات یا نرم‌تر کردن گوشت می‌تواند تحمل غذا را آسان‌تر کند.

۶. مقابله با سندرم دامپینگ

پس از جراحی برداشتن معده، بعضی افراد دچار مشکلی به نام سندرم دامپینگ می‌شوند. این حالت زمانی ایجاد می‌شود که غذا، به‌خصوص غذاهای شیرین، خیلی سریع از معده یا محل اتصال دستگاه گوارش عبور کرده و وارد روده کوچک شود. ورود سریع غذا باعث می‌شود مقدار زیادی مایع وارد روده شود و بدن واکنش‌هایی نشان دهد. علائم سندرم دامپینگ ممکن است شامل اسهال، تهوع، احساس ضعف یا سرگیجه و تعریق باشد.

غذاهایی که احتمال بروز سندرم دامپینگ را بیشتر می‌کنند

برخی خوراکی‌ها به دلیل داشتن مقدار زیادی قند ساده، احتمال ایجاد این مشکل را افزایش می‌دهند، از جمله: نوشابه‌های معمولی، آبمیوه‌های شیرین یا چای شیرین‌شده، آب‌نبات، و شیرینی‌ها و کیک‌های حاوی قند زیاد.

راه‌های کاهش و کنترل سندرم دامپینگ

برای کنترل این مشکل می‌توانید اقدامات زیر را انجام دهید:

• همراه هر وعده غذایی پروتئین مصرف کنید: اضافه کردن یک منبع پروتئینی به هر وعده غذایی و میان‌وعده می‌تواند به متعادل‌تر شدن ترکیب غذا کمک کند.
• غذاهای دارای فیبر محلول بیشتری مصرف کنید: فیبر محلول باعث می‌شود حرکت غذا در دستگاه گوارش آهسته‌تر شود. منابع مناسب فیبر محلول عبارت‌اند از: جو دوسر، آوواکادو، پوره سیب و سیب‌زمینی شیرین.
• آهسته غذا بخورید و خوب بجوید: خوردن آرام غذا و جویدن کامل آن باعث می‌شود دستگاه گوارش راحت‌تر با ورود مواد غذایی کنار بیاید.
• نزدیک زمان غذا مایعات نکنید: بهتر است حدود ۳۰ دقیقه قبل و ۳۰ دقیقه بعد از غذا از نوشیدن مایعات خودداری کنید. این کار می‌تواند خطر بروز علائم سندرم دامپینگ را کاهش دهد.

۷. راهکارهای مقابله با کاهش اشتها

سرطان معده و درمان‌های مربوط به آن می‌توانند باعث کاهش اشتها شوند. وقتی فرد احساس گرسنگی ندارد، خوردن مقدار کافی غذا بسیار سخت می‌شود. اگر با بی‌اشتهایی مواجه هستید، راهکارهای زیر می‌توانند کمک‌کننده باشند:

• از دیگران کمک بگیرید: برای خرید مواد غذایی یا آماده کردن غذا از خانواده و دوستان کمک بخواهید. بعضی افراد زمانی که همراه دیگران غذا می‌خورند، راحت‌تر می‌توانند مقدار بیشتری غذا مصرف کنند.
• غذاهای ساده و مغذی را آماده نگه دارید: وقتی انرژی کافی ندارید، بهتر است غذاهایی در دسترس داشته باشید که آماده‌سازی آسانی دارند و در عین حال مغذی هستند. برخی گزینه‌های مناسب عبارت‌اند از: ماست، پنیر، غلات صبحانه، مافین، کراکر، پودینگ و نان تست.
• مرتب غذا بخورید: ممکن است بعد از درمان یا جراحی، دیگر احساس گرسنگی مانند قبل نداشته باشید. بنابراین بهتر است طبق برنامه غذا بخورید و برای یادآوری زمان وعده‌ها از تلفن همراه یا ساعت استفاده کنید.
• نوشیدنی‌های مغذی را امتحان کنید: گاهی نوشیدن یک ماده غذایی برای فرد راحت‌تر از خوردن غذای جامد است. در این شرایط می‌توانید از گزینه‌هایی مانند نوشیدنی‌های مکمل غذایی پرکالری و اسموتی‌های حاوی مواد مغذی و پروتئین استفاده کنید.

۸. جمع‌بندی

سرطان معده می‌تواند غذا خوردن و دریافت مواد مورد نیاز بدن را دشوار کند. علائم بیماری، عوارض درمان و جراحی برداشتن معده ممکن است باعث کاهش اشتها، کاهش وزن و کمبود انرژی شوند. با این حال، رعایت چند نکته ساده می‌تواند به بهتر شدن وضعیت تغذیه کمک کند. خوردن وعده‌های کوچک و متعدد، داشتن برنامه منظم غذایی، انتخاب غذاهای نرم و قابل‌هضم، مصرف مواد غذایی سرشار از پروتئین و کالری و آهسته غذا خوردن از مهم‌ترین راهکارها برای حمایت از بدن هستند.

همچنین اگر در غذا خوردن، حفظ وزن یا دریافت مواد مغذی کافی مشکل دارید، کمک گرفتن از یک متخصص تغذیه می‌تواند بسیار مفید باشد. متخصص تغذیه می‌تواند برنامه‌ای متناسب با شرایط بدن، نوع درمان و نیازهای فردی شما تنظیم کند تا روند بهبودی بهتر پیش برود و کیفیت زندگی حفظ شود.