۱. مقدمه

در سال‌های اخیر، بسیاری از افراد برای داشتن تغذیه سالم‌تر، مصرف شکر را کاهش داده و از شیرین‌کننده‌های طبیعی استفاده می‌کنند. یکی از شناخته‌شده‌ترین این شیرین‌کننده‌ها استویا است که به دلیل کالری بسیار کم و قدرت شیرین‌کنندگی بالا، محبوبیت زیادی پیدا کرده است. با این حال، برخی افراد نگران هستند که مصرف استویا ممکن است با بیماری‌هایی مانند سرطان ارتباط داشته باشد. در این مقاله، بر اساس نتایج تحقیقات علمی، بررسی می‌کنیم که آیا این نگرانی‌ها واقعیت دارند یا خیر و استویا چه مزایا و محدودیت‌هایی برای سلامتی دارد.

۲. استویا چیست؟

استویا (Stevia rebaudiana) گیاهی است که بومی آمریکای جنوبی بوده و از برگ‌های آن برای تولید شیرین‌کننده‌های طبیعی کم‌کالری یا بدون کالری استفاده می‌شود. تا امروز، هیچ مدرک علمی معتبری نشان نداده است که مصرف استویا در مقدارهای توصیه‌شده باعث ایجاد سرطان شود.

در یک مطالعه مروری که در سال ۲۰۱۷ انجام شد، پژوهشگران نتایج ۳۷۲ تحقیق درباره شیرین‌کننده‌های غیرمغذی را بررسی کردند. آن‌ها به این نتیجه رسیدند که هنوز اطلاعات کافی درباره اثرات بلندمدت این شیرین‌کننده‌ها وجود ندارد و برای رسیدن به نتیجه قطعی، انجام مطالعات بیشتری ضروری است.

امروزه استویا در کشورهای مختلف کشت می‌شود و عصاره برگ‌های آن برای تولید انواع شیرین‌کننده‌های مایع و پودری به کار می‌رود. این محصولات با نام‌های تجاری مختلف در بازار عرضه می‌شوند و در بسیاری از مواد غذایی و نوشیدنی‌های کم‌کالری نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند. استویا در برخی کشورها با نام‌های دیگری نیز شناخته می‌شود، از جمله: کاا-ئهه (Caa-ehe)، کا هه-هه (Kaa he-he)، برگ عسل (Honey Leaf)، استویول (Steviol) و گیاه شیرین پاراگوئه (Sweet Herb of Paraguay).

۳. آیا مصرف استویا می‌تواند باعث سرطان شود؟

یکی از مهم‌ترین سؤال‌هایی که درباره استویا مطرح می‌شود این است که آیا مصرف این شیرین‌کننده طبیعی می‌تواند خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهد؟ دلیل شکل‌گیری این نگرانی، نتایج برخی از تحقیقات اولیه است. در این مطالعات، پژوهشگران مشاهده کردند که مصرف مقدار بسیار زیاد یکی از ترکیبات موجود در استویا، به نام استویول (Steviol)، ممکن است اثر بسیار خفیفی روی ماده ژنتیکی سلول‌ها داشته باشد. اما نکته مهم اینجاست که مقدار استفاده‌شده در این تحقیقات، بسیار بیشتر از میزانی بود که یک انسان در زندگی روزمره مصرف می‌کند.

برای مثال، در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد، پژوهشگران دریافتند که دوزهای بسیار بالای استویول می‌توانند فعالیت جهش‌زایی ضعیفی داشته باشند؛ یعنی احتمال ایجاد تغییرات جزئی در DNA سلول‌ها وجود دارد. اما مقدار استویای استفاده‌شده در این آزمایش تقریباً برابر با مصرف استویای موجود در حدود ۳ هزار فنجان قهوه بود؛ مقداری که در عمل هیچ فردی قادر به مصرف آن نیست. به همین دلیل، نویسندگان این تحقیق تأکید کردند که اگر استویا در مقدارهای معمول و توصیه‌شده مصرف شود، خطر آسیب ژنتیکی آن بسیار ناچیز است و از نظر ایمنی جای نگرانی ندارد.

همچنین انجمن سرطان آمریکا اعلام کرده است که مصرف متعادل استویا، بر اساس شواهد موجود، ایمن به نظر می‌رسد و تاکنون ارتباطی میان مصرف معمول آن و افزایش خطر سرطان مشاهده نشده است.

چه مقدار استویا در روز مجاز است؟

سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای مصرف روزانه استویا یک مقدار مجاز تعیین کرده است. این مقدار برابر است با: ۴ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز.

برای مثال، فردی که حدود ۷۰ کیلوگرم وزن دارد، می‌تواند روزانه تا حدود ۲۸۰ میلی‌گرم گلیکوزیدهای استویول مصرف کند؛ مقداری که تقریباً معادل ۹ بسته کوچک شیرین‌کننده استویا است. البته باید توجه داشت که استویا بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ برابر شیرین‌تر از شکر معمولی است. به همین دلیل، حتی مقدار کمی از آن می‌تواند شیرینی زیادی ایجاد کند و بیشتر افراد در طول روز به‌مراتب کمتر از میزان مجاز تعیین‌شده مصرف می‌کنند.

۴. شواهد علمی درباره اثرات ضدسرطانی استویا

جالب است بدانید که برخی تحقیقات نه‌تنها ارتباطی میان استویا و سرطان پیدا نکرده‌اند، بلکه نتایجی به دست آورده‌اند که نشان می‌دهد بعضی از ترکیبات موجود در این گیاه ممکن است در آینده به مبارزه با برخی سرطان‌ها کمک کنند. البته باید توجه داشت که بیشتر این مطالعات در محیط آزمایشگاه یا روی حیوانات انجام شده‌اند و هنوز نمی‌توان نتایج آن‌ها را به‌طور قطعی به انسان تعمیم داد.

تأثیر بر رشد سلول‌های سرطانی

در یک مطالعه که در سال ۲۰۱۳ انجام شد، پژوهشگران بررسی کردند که مشتقات گلیکوزیدهای استویول چه اثری بر سلول‌های سرطانی دارند. نتایج نشان داد این ترکیبات توانستند رشد چند نوع سلول سرطانی را کاهش دهند یا به آن‌ها آسیب برسانند، از جمله: سلول‌های سرطان خون (لوسمی)، سلول‌های سرطان پستان، سلول‌های سرطان ریه و سلول‌های سرطان معده. این یافته‌ها نشان می‌دهد که ترکیبات موجود در استویا ممکن است در آینده به‌عنوان موضوعی برای تحقیقات بیشتر درباره درمان سرطان مورد توجه قرار گیرند.

کمک به از بین رفتن سلول‌های سرطانی

در مطالعه دیگری که در سال ۲۰۱۲ منتشر شد، یکی از ترکیبات طبیعی موجود در استویا روی سلول‌های سرطان پستان انسان آزمایش شد. پژوهشگران مشاهده کردند که این ترکیب می‌تواند روند مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول‌های سرطانی را سریع‌تر کند. این فرایند طبیعی، یکی از راه‌های بدن برای حذف سلول‌های آسیب‌دیده یا غیرطبیعی است. اگرچه این نتیجه امیدوارکننده است، اما هنوز مشخص نیست که همین اثر در بدن انسان نیز به همین شکل رخ می‌دهد یا خیر.

اثرات ضدالتهابی استویا

التهاب مزمن یکی از عواملی است که می‌تواند در ایجاد بسیاری از بیماری‌ها، از جمله برخی سرطان‌ها، نقش داشته باشد. در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۰۶ انجام شد، مشخص شد استویا دارای خواص ضدالتهابی است و می‌تواند شدت برخی واکنش‌های التهابی را کاهش دهد. کاهش التهاب ممکن است در حفظ سلامت بدن نقش داشته باشد، اما هنوز برای مشخص شدن میزان تأثیر استویا در این زمینه، تحقیقات بیشتری لازم است.

خواص ضدتوموری استویا

نتایج برخی مطالعات حیوانی که در سال ۲۰۰۲ انجام شدند نیز نشان دادند که استویا ممکن است خواصی داشته باشد که به کاهش رشد تومورها کمک کند. البته این تحقیقات فقط روی حیوانات انجام شده‌اند و نمی‌توان با اطمینان گفت که همین نتایج در انسان نیز تکرار خواهد شد. به همین دلیل، دانشمندان تأکید می‌کنند که هنوز برای اثبات نقش استویا در پیشگیری یا درمان سرطان، انجام مطالعات بالینی گسترده روی انسان ضروری است.

۵. آیا مصرف استویا برای همه افراد ایمن است؟

بر اساس نظر سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، ترکیباتی به نام گلیکوزیدهای استویول که از برگ گیاه استویا استخراج و تصفیه می‌شوند، در گروه مواد غذایی «به‌طور کلی ایمن» (GRAS) قرار دارند. به همین دلیل، بیشتر افراد می‌توانند این نوع فرآورده‌های استاندارد استویا را بدون نگرانی و در حد متعادل مصرف کنند. اما باید به یک نکته مهم توجه داشت؛ همه محصولات استویا یکسان نیستند.

برگ کامل استویا و همچنین عصاره‌های خام و تصفیه‌نشده این گیاه، در فهرست مواد غذایی تأییدشده FDA قرار ندارند. دلیل این موضوع این است که این محصولات ممکن است حاوی ترکیبات دیگری باشند که هنوز اثرات آن‌ها بر بدن انسان به‌طور کامل مشخص نشده است. برخی از این ترکیبات ممکن است روی بخش‌های مختلف بدن تأثیر بگذارند، از جمله: کنترل قند خون، عملکرد کلیه‌ها، سلامت قلب و عروق و سیستم تولیدمثل. به همین دلیل، بهتر است هنگام خرید محصولات حاوی استویا، محصولاتی را انتخاب کنید که از گلیکوزیدهای استویول تصفیه‌شده تهیه شده باشند.

تداخل استویا با برخی داروها

استویا ممکن است با بعضی از داروها تداخل داشته باشد، به‌ویژه داروهایی که برای درمان دیابت یا فشار خون بالا استفاده می‌شوند. از آنجا که استویا می‌تواند بر قند خون یا فشار خون اثر بگذارد، مصرف هم‌زمان آن با این داروها ممکن است در برخی افراد نیاز به بررسی یا تنظیم دوز دارو داشته باشد. اگر برای دیابت یا فشار خون دارو مصرف می‌کنید، بهتر است پیش از مصرف منظم استویا با پزشک خود مشورت کنید.

مصرف استویا در دوران بارداری و شیردهی

مطالعاتی که روی حیوانات انجام شده‌اند، نشان می‌دهند که استویا تأثیر منفی بر باروری یا روند بارداری نداشته است. با این حال، هنوز مطالعات کافی روی انسان انجام نشده است؛ بنابراین اطلاعات موجود در این زمینه محدود است. به همین دلیل، متخصصان توصیه می‌کنند زنان باردار یا شیرده در صورت تمایل به مصرف استویا، از فرآورده‌های استاندارد و تصفیه‌شده آن و در مقدار متعادل استفاده کنند. در مقابل، بهتر است در دوران بارداری و شیردهی از مصرف برگ کامل استویا یا عصاره خام این گیاه خودداری شود.

۶. عوارض احتمالی مصرف استویا

استویا برای بیشتر افراد عارضه خاصی ایجاد نمی‌کند و معمولاً به‌خوبی توسط بدن تحمل می‌شود. با این حال، برخی افراد ممکن است پس از مصرف آن علائم خفیفی را تجربه کنند، مانند احساس سنگینی یا پری معده، و تهوع یا حالت تهوع.

البته همیشه این علائم به خود استویا مربوط نمی‌شوند. بسیاری از شیرین‌کننده‌های موجود در بازار، علاوه بر استویا، حاوی شیرین‌کننده‌های دیگری نیز هستند. در بعضی موارد، همین ترکیبات اضافه می‌توانند باعث ایجاد مشکلات گوارشی شوند. همچنین برخی غذاها و نوشیدنی‌هایی که با استویا شیرین شده‌اند، ممکن است مواد دیگری داشته باشند که علت اصلی این علائم باشند. به همین دلیل، اگر بعد از مصرف محصولی حاوی استویا دچار ناراحتی شدید، بهتر است فهرست مواد تشکیل‌دهنده آن را نیز بررسی کنید.

۷. مزایای بالقوه استویا برای سلامتی

استویا یک شیرین‌کننده طبیعی با کالری بسیار کم یا بدون کالری است و می‌تواند جایگزین مناسبی برای شکر باشد. اگر از این شیرین‌کننده به‌درستی استفاده شود، می‌تواند به کاهش مصرف شکر و دریافت کالری کمتر کمک کند؛ موضوعی که برای کنترل وزن و کاهش خطر برخی بیماری‌ها اهمیت زیادی دارد.

البته باید به یک نکته نیز توجه کرد. گاهی اوقات، مصرف شیرین‌کننده‌های بدون کالری باعث می‌شود فرد همچنان به طعم شیرین عادت داشته باشد و در نتیجه تمایل بیشتری به خوردن خوراکی‌های شیرین پیدا کند. بنابراین، استفاده از استویا زمانی بیشترین فایده را دارد که همراه با کاهش کلی مصرف مواد غذایی شیرین باشد.

استویا در بدن تجمع پیدا نمی‌کند.

یکی از ویژگی‌های مثبت استویا این است که ترکیبات آن در بدن جمع نمی‌شوند و پس از مصرف، به‌طور طبیعی دفع می‌شوند. به همین دلیل، تاکنون شواهدی مبنی بر تجمع این ماده در بدن و ایجاد آسیب در اثر مصرف معمول آن گزارش نشده است.

استویا ممکن است فواید دیگری نیز داشته باشد. برخی مطالعات اولیه نشان داده‌اند که استویا شاید در آینده بتواند در پیشگیری یا کمک به درمان برخی بیماری‌ها نقش داشته باشد، از جمله: سرطان، فیبروز کیستیک، دیابت، فشار خون بالا، التهاب، چاقی و پوسیدگی دندان. البته باید تأکید کرد که بیشتر این نتایج هنوز در مراحل اولیه تحقیق قرار دارند و برای اثبات آن‌ها به مطالعات بیشتری روی انسان نیاز است.

۸. جمع‌بندی

استویا یکی از محبوب‌ترین شیرین‌کننده‌های طبیعی در جهان است و امروزه در بسیاری از مواد غذایی و نوشیدنی‌های کم‌کالری استفاده می‌شود. بر اساس شواهد علمی موجود، مصرف فرآورده‌های استاندارد استویا در مقدارهای توصیه‌شده با افزایش خطر سرطان ارتباطی ندارد و برای بیشتر افراد بی‌خطر محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده‌اند که ترکیبات موجود در استویا ممکن است خواص ضدالتهابی، ضدتوموری و حتی ضدسرطانی داشته باشند. با این حال، این نتایج هنوز برای تأیید اثرات درمانی استویا در انسان کافی نیستند و به تحقیقات بیشتری نیاز است. همچنین بهتر است افرادی که بیماری‌های زمینه‌ای دارند، داروهای دیابت یا فشار خون مصرف می‌کنند یا در دوران بارداری و شیردهی هستند، پیش از مصرف منظم استویا با پزشک خود مشورت کنند. در مجموع، اگر از محصولات استاندارد و تأییدشده استویا در حد متعادل استفاده شود، این شیرین‌کننده می‌تواند جایگزین مناسبی برای شکر باشد و در کنار یک رژیم غذایی سالم، به کاهش مصرف قند و حفظ سلامت بدن کمک کند.