۱. مقدمه

وقتی درگیر درمان سرطان هستید، ممکن است احساس کنید بدن شما دیگر توان سابق را ندارد. خستگی، کاهش اشتها، تهوع، تغییر حس چشایی و مشکلات گوارشی از جمله عوارضی هستند که ممکن است خوردن را دشوار کنند. در چنین شرایطی، توجه به تغذیه سالم می‌تواند به حفظ قدرت بدن، تأمین مواد مغذی مورد نیاز و جلوگیری از کاهش وزن و توده عضلانی کمک کند.

البته تغذیه سالم به این معنا نیست که با انتخاب چند ماده غذایی خاص می‌توان سرطان را درمان کرد. درمان سرطان باید طبق برنامه پزشک و تیم درمانی انجام شود و غذا نقش حمایتی دارد. از طرف دیگر، همین اصول غذایی در افراد سالم نیز اهمیت دارند و در کنار حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی، پرهیز از دخانیات و محدودکردن الکل، می‌توانند بخشی از رویکرد جامع پیشگیری از سرطان باشند.

۲. بشقاب خود را مثل رنگین‌کمان رنگی کنید.

میوه‌ها و سبزیجات فقط منبع ویتامین و مواد معدنی نیستند؛ بسیاری از آن‌ها فیبر و ترکیبات زیست‌فعال مختلفی نیز دارند. برای داشتن تغذیه سالم، بهتر است به جای تمرکز روی یک «ابرغذا»، انواع مختلف سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل و حبوبات را در برنامه غذایی خود جای دهید. این الگوی غذایی در توصیه‌های معتبر مربوط به پیشگیری از سرطان نیز جایگاه مهمی دارد.

تا می‌توانید تنوع ایجاد کنید؛ برای مثال بروکلی، گل‌کلم، کلم‌پیچ، هویج، گوجه‌فرنگی، فلفل دلمه‌ای، اسفناج و انواع میوه‌ها را در برنامه غذایی خود بگنجانید. سبزیجات خانواده کلم مانند بروکلی حاوی ترکیباتی مانند گلوکوزینولات‌ها هستند که درباره نقش آن‌ها در سلامت و سرطان تحقیقات زیادی انجام شده است؛ بااین‌حال، شواهد موجود به این معنا نیست که خوردن بروکلی به‌تنهایی می‌تواند سرطان را درمان کند.

بهتر است به جای وسواس درباره تعداد دقیق میوه‌ها، هدف خود را بر تنوع و مصرف منظم سبزیجات و میوه‌ها قرار دهید. همچنین اگر به دلیل درمان سرطان دچار کاهش وزن، اسهال یا مشکلات گوارشی شده‌اید، مقدار و نوع فیبر باید متناسب با شرایط شما و توصیه تیم درمانی تنظیم شود.

۳. پروتئین‌ها؛ آجرهای اصلی بدن شما

بدن برای ساخت و ترمیم بافت‌ها، حفظ عضلات و انجام بسیاری از فعالیت‌های حیاتی به پروتئین نیاز دارد. در دوران سرطان، به‌ویژه در زمان جراحی یا برخی درمان‌ها، تأمین پروتئین و انرژی کافی می‌تواند برای حفظ قدرت بدن اهمیت بیشتری پیدا کند. کمبود دریافت غذایی می‌تواند خطر سوءتغذیه و کاهش توده عضلانی را افزایش دهد.

منابع مناسب پروتئین می‌توانند شامل این موارد باشند:

• ماهی، مرغ و گوشت کم‌چرب
• تخم‌مرغ و لبنیات پاستوریزه
• حبوبات، مانند عدس و لوبیا
• سویا و فرآورده‌های آن
• مغزها و دانه‌ها، متناسب با نیاز و تحمل فرد

در افراد مبتلا به سرطان، میزان پروتئین مورد نیاز یکسان نیست و به عواملی مانند وزن، وضعیت تغذیه‌ای، نوع سرطان، نوع درمان و عملکرد کلیه و کبد بستگی دارد. بنابراین اگر کاهش وزن یا ضعف عضلانی دارید، بهتر است مقدار پروتئین مورد نیازتان را با پزشک یا متخصص تغذیه مشخص کنید.

۴. چربی‌های مفید را انتخاب کنید.

چربی بخشی ضروری از یک رژیم غذایی متعادل است و به تأمین انرژی و جذب برخی ویتامین‌ها کمک می‌کند. اما کیفیت چربی اهمیت دارد. برای یک تغذیه سالم، بهتر است بیشتر از منابع چربی غیراشباع مانند روغن زیتون، مغزها، دانه‌ها و ماهی استفاده کنید و مصرف چربی‌های اشباع و غذاهای بسیار چرب را محدود کنید.

ماهی‌های چرب مانند سالمون و ساردین منبع اسیدهای چرب امگا-۳ هستند و می‌توانند بخشی از یک الگوی غذایی سالم باشند. بااین‌حال، نباید ادعا کرد که روغن ماهی یا امگا-۳ به‌تنهایی از رشد سلول‌های سرطانی جلوگیری می‌کند یا سرطان را درمان می‌کند. در زمینه پیشگیری از سرطان، شواهد بیشتر از یک الگوی غذایی متعادل و متنوع حمایت می‌کنند، نه مصرف خودسرانه مکمل‌ها یا یک ماده مغذی خاص.

اگر قصد مصرف مکمل‌های روغن ماهی یا سایر مکمل‌ها را دارید، به‌خصوص در دوران درمان سرطان، ابتدا با پزشک خود مشورت کنید؛ زیرا برخی مکمل‌ها ممکن است با داروها یا شرایط پزشکی فرد تداخل داشته باشند.

۵. آب زیاد بنوشید؛ حتی اگر تشنه نیستید.

آب برای عملکرد طبیعی سلول‌ها و بسیاری از فرایندهای بدن ضروری است. در دوران درمان سرطان، تهوع، استفراغ، اسهال، تب یا کاهش مصرف غذا و نوشیدنی می‌تواند خطر کم‌آبی بدن را افزایش دهد. مصرف مایعات کافی همچنین می‌تواند در برخی افراد به کاهش مشکل یبوست کمک کند.

بااین‌حال، عدد ثابتی مانند «۸ لیوان برای همه» الزاماً مناسب همه افراد نیست. نیاز به مایعات به شرایط فرد، آب‌وهوا، سطح فعالیت، نوع درمان و بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد. در بعضی شرایط پزشکی نیز ممکن است پزشک محدودیت مصرف مایعات تعیین کند.

اگر نوشیدن آب معمولی برایتان دشوار است، می‌توانید با توجه به توصیه تیم درمانی از گزینه‌هایی مانند سوپ، شیر یا نوشیدنی‌های مناسب دیگر استفاده کنید. در صورت اسهال یا استفراغ، ممکن است محلول‌های حاوی الکترولیت مفید باشند، اما انتخاب آن‌ها بهتر است با توجه به وضعیت فرد انجام شود.

۶. از غذاهای آماده و الکل پرهیز کنید.

همه غذاهای بسته‌بندی‌شده یا کنسروی الزاماً ناسالم نیستند؛ برخی از آن‌ها، مانند سبزیجات یا حبوبات کنسروی کم‌نمک، می‌توانند بخشی از یک برنامه غذایی مناسب باشند. مسئله اصلی، مصرف زیاد غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و محصولاتی است که مقدار زیادی نمک، قند افزوده یا چربی‌های ناسالم دارند. در توصیه‌های پیشگیری از سرطان نیز محدودکردن فست‌فودها، نوشیدنی‌های شیرین و گوشت‌های فرآوری‌شده مورد تأکید است.

همچنین بهتر است مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده مانند سوسیس، کالباس و برخی انواع گوشت‌های دودی یا فرآوری‌شده محدود شود و مصرف گوشت قرمز نیز در حد متعادل باشد.

در مورد الکل، بهترین انتخاب برای پیشگیری از سرطان، مصرف نکردن آن است؛ زیرا الکل با افزایش خطر چندین نوع سرطان ارتباط دارد. در دوران درمان نیز مصرف الکل ممکن است برای بعضی بیماران به دلیل زخم دهان، کم‌آبی یا تداخل با برخی داروها نامناسب باشد. بنابراین درباره مصرف الکل حتماً با تیم درمانی خود مشورت کنید.

۷. بهداشت غذا را خیلی جدی بگیرید.

برخی درمان‌های سرطان می‌توانند سیستم ایمنی را تضعیف کنند و در نتیجه، خطر عفونت‌های ناشی از غذای آلوده افزایش یابد. بنابراین رعایت اصول ایمنی غذا در این دوران بسیار مهم است.

برای کاهش خطر بیماری‌های ناشی از غذا:

• گوشت، مرغ و ماهی را به‌طور کامل و ایمن بپزید و در صورت امکان برای اطمینان از پخت مناسب از دماسنج غذایی استفاده کنید.
• تخم‌مرغ را تا زمانی بپزید که زرده و سفیده آن کاملاً پخته باشند، مگر اینکه پزشک یا متخصص تغذیه دستور متفاوتی داده باشد.
• از شیر و فرآورده‌های لبنی غیرپاستوریزه استفاده نکنید.
• میوه‌ها و سبزیجات را به‌خوبی بشویید و هنگام آماده‌سازی غذا دست‌ها، سطوح و ابزار آشپزی را تمیز نگه دارید.
• گوشت خام را از غذاهای آماده مصرف جدا نگه دارید تا آلودگی متقاطع ایجاد نشود.
• غذاهای فاسدشدنی را در دمای مناسب نگهداری و از مصرف غذاهایی که مدت زیادی بیرون از یخچال مانده‌اند خودداری کنید.

نکته مهم این است که همه بیماران سرطانی الزاماً به یک رژیم غذایی بسیار محدودکننده یا اصطلاحاً «رژیم نوتروپنیک» نیاز ندارند. محدودیت‌های غذایی باید بر اساس نوع درمان و وضعیت سیستم ایمنی فرد و طبق نظر تیم درمانی تعیین شوند.

۸. به وسیله غذا، با عوارض درمان بجنگید.

شیمی‌درمانی و سایر درمان‌های سرطان ممکن است باعث تهوع، تغییر حس چشایی، خشکی یا زخم دهان، مشکل بلع، بی‌اشتهایی یا تغییرات گوارشی شوند. نوع غذا را می‌توان بر اساس عارضه‌ای که تجربه می‌کنید تغییر داد.

برای اینکه بتوانید راحت‌تر غذا بخورید، این چند راه را امتحان کنید:

• به جای ۳ وعده سنگین، ۴ تا ۶ وعده کوچک در روز غذا بخورید.
• اگر اشتها کم است، غذاهای کوچک اما مغذی و پرپروتئین انتخاب کنید.
• اگر غذاها بی‌مزه شده‌اند، از سبزی‌های معطر، ادویه‌های مناسب یا سس‌های ملایم استفاده کنید؛ البته اگر دهان شما زخم است، غذاهای تند و تحریک‌کننده مناسب نیستند.
• اگر دهان یا گلو زخم است، غذاهای نرم، مرطوب و خنک یا ولرم را امتحان کنید و از غذاهای تند، اسیدی، بسیار شور، زبر و ترد که باعث درد می‌شوند دوری کنید.
• اگر حس چشایی تغییر کرده است، می‌توانید منابع پروتئینی متفاوتی مانند تخم‌مرغ، ماهی، مرغ، لبنیات یا حبوبات را امتحان کنید.
• در صورت خشکی دهان، جرعه‌جرعه مایعات بنوشید و غذا را با موادی مانند سس ملایم، ماست یا آب‌گوشت نرم‌تر کنید.
• اگر تهوع دارید، وعده‌های کوچک‌تر و غذاهای ساده و قابل‌تحمل را امتحان کنید و درباره داروهای ضدتهوع با پزشک خود صحبت کنید.

اگر نمی‌توانید برای مدت قابل‌توجهی غذای کافی بخورید، وزن شما به‌سرعت کاهش پیدا می‌کند یا بلع و خوردن برایتان دشوار شده است، منتظر نمانید و موضوع را با پزشک یا متخصص تغذیه در میان بگذارید. گاهی حمایت تغذیه‌ای تخصصی لازم است.

۹. جمع‌بندی

در دوران درمان سرطان، غذا خوردن فقط برای سیر شدن نیست؛ تغذیه مناسب می‌تواند به حفظ انرژی، پروتئین و توده عضلانی و حمایت از بدن در طول درمان کمک کند. یک الگوی تغذیه سالم معمولاً بر تنوع غذایی، مصرف سبزیجات و میوه‌ها، غلات کامل و حبوبات، دریافت پروتئین کافی و انتخاب منابع چربی مناسب تأکید دارد.

در عین حال، برای پیشگیری از سرطان نباید به دنبال یک غذای جادویی یا مکمل معجزه‌آسا بود. شواهد علمی از مجموعه‌ای از رفتارها حمایت می‌کنند: داشتن وزن سالم، فعالیت بدنی منظم، مصرف بیشتر غلات کامل، سبزیجات، میوه‌ها و حبوبات، محدودکردن فست‌فودها، گوشت‌های فرآوری‌شده، نوشیدنی‌های شیرین و الکل و پرهیز از دخانیات. این اقدامات در کنار هم، رویکرد جامع‌تری برای پیشگیری از سرطان ایجاد می‌کنند.

در نهایت، نیازهای غذایی هر بیمار متفاوت است. نوع سرطان، مرحله بیماری، نوع درمان، وزن، اشتها، عملکرد کلیه و کبد و عوارض درمان همگی می‌توانند روی برنامه غذایی اثر بگذارند. بنابراین بهترین کار این است که توصیه‌های عمومی این مقاله را جایگزین نظر پزشک یا متخصص تغذیه نکنید و برای تنظیم یک برنامه تغذیه سالم و متناسب با شرایط خود، از تیم درمانی کمک بگیرید.