۱. مقدمه

مالتیپل میلوما نوعی سرطان خون است که در سلول‌های پلاسما در مغز استخوان ایجاد می‌شود و می‌تواند بر تولید سلول‌های خونی و عملکرد سیستم ایمنی تأثیر بگذارد. افراد مبتلا به مالتیپل میلوما ممکن است در طول بیماری یا درمان با مشکلاتی مانند بی‌اشتهایی، تهوع، خستگی، کاهش وزن و مشکلات گوارشی مواجه شوند.

بنابراین، توجه به تغذیه و انتخاب یک رژیم غذایی متناسب با شرایط بیمار اهمیت زیادی دارد.

تغذیه مناسب به معنای پیروی از یک رژیم غذایی سخت یا حذف تعداد زیادی از مواد غذایی نیست. هدف اصلی این است که بدن در طول درمان، انرژی، پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی و مایعات مورد نیاز خود را تا حد امکان دریافت کند. در برخی افراد مبتلا به سرطان، نیاز به انرژی و پروتئین حتی ممکن است بیشتر از حالت معمول باشد.

به همین دلیل، رژیم غذایی مناسب برای مالتیپل میلوما باید فردمحور باشد و با توجه به اشتها، وزن، علائم گوارشی، داروها و وضعیت کلی سلامت تنظیم شود.

۲. اهمیت تغذیه در مالتیپل میلوما

وقتی فرد به مالتیپل میلوما مبتلا می‌شود، ممکن است غذا خوردن برای او دشوار یا ناخوشایند شود. بیماری و درمان آن می‌توانند اشتها را کاهش دهند و باعث شوند فرد کمتر از نیاز بدن خود غذا بخورد. در صورت ادامه این وضعیت، کاهش وزن و دریافت ناکافی مواد مغذی ممکن است ایجاد شود.

تغذیه مناسب در طول درمان می‌تواند به حفظ قدرت بدن و تأمین مواد مغذی مورد نیاز کمک کند و در مدیریت برخی عوارض درمان نیز مفید باشد.

چند نکته ساده می‌تواند غذا خوردن را آسان‌تر کند. برای مثال، اگر اشتها کم است، بهتر است به جای اصرار بر مصرف سه وعده بزرگ، وعده‌های کوچک‌تر و میان‌وعده‌های مغذی در برنامه غذایی قرار گیرند. همچنین بهتر است بیمار درباره نیازهای تغذیه‌ای خود با پزشک یا متخصص تغذیه آشنا با تغذیه در سرطان مشورت کند.

۳. چه زمانی غذا بخوریم؟

برای بسیاری از بیماران، خوردن چند وعده غذایی کوچک در طول روز راحت‌تر از خوردن دو یا سه وعده بزرگ است. این روش می‌تواند به دریافت منظم‌تر انرژی کمک کند و در برخی افراد تحمل غذا را بهتر کند.

همچنین ممکن است بیمار در بعضی ساعات روز، برای مثال صبح‌ها، اشتهای بیشتری داشته باشد. در این صورت می‌توان وعده اصلی را به همان زمان منتقل کرد.

بهتر است میان‌وعده‌های مغذی مانند ماست پاستوریزه، تخم‌مرغ کاملاً پخته، مغزها در صورت مجاز بودن، میوه یا نوشیدنی‌های تغذیه‌ای مناسب در دسترس باشند.

اگر بیمار به دلیل کاهش اشتها نمی‌تواند غذای کافی مصرف کند، متخصص تغذیه ممکن است نوشیدنی‌های مکمل تغذیه‌ای حاوی انرژی و پروتئین را پیشنهاد کند. این محصولات باید متناسب با شرایط فرد و در صورت نیاز با نظر تیم درمان انتخاب شوند.

۴. چه غذاهایی برای بیماران مناسب هستند؟

۴.۱. میوه‌ها و سبزیجات

میوه‌ها و سبزیجات منابع مهمی از ویتامین‌ها، مواد معدنی، فیبر و ترکیبات گیاهی مفید هستند و می‌توانند بخشی از یک رژیم غذایی متعادل برای بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما باشند. با این حال، شواهد از این ادعا که یک میوه یا سبزی خاص می‌تواند مالتیپل میلوما را درمان کند، حمایت نمی‌کنند.

اگر سیستم ایمنی بیمار به دلیل درمان ضعیف شده باشد، رعایت اصول ایمنی غذایی ضروری است. میوه‌ها و سبزیجاتی که به صورت خام مصرف می‌شوند باید به‌خوبی شسته شوند و از مواد غذایی آسیب‌دیده یا آلوده استفاده نشود. در شرایط خاص، ممکن است تیم درمان توصیه‌های محدودکننده‌تری ارائه دهد.

۴.۲. پروتئین

پروتئین برای حفظ توده عضلانی و تأمین نیازهای بدن اهمیت دارد. در طول درمان سرطان، برخی بیماران ممکن است به پروتئین و کالری بیشتری نیاز داشته باشند.

منابع مناسب پروتئین، در صورت سازگاری با شرایط بیمار، می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• مرغ و ماهی کاملاً پخته
• گوشت کم‌چرب کاملاً پخته
• تخم‌مرغ کاملاً پخته
• لبنیات پاستوریزه
• حبوبات
• توفو و سایر منابع پروتئین گیاهی
• مغزها و کره مغزها، در صورت نداشتن منع پزشکی

۴.۳. فیبر

فیبر غذایی می‌تواند برای حفظ عملکرد طبیعی دستگاه گوارش و پیشگیری یا کاهش یبوست مفید باشد. با این حال، افزایش فیبر برای همه بیماران و در همه شرایط مناسب نیست؛ برای مثال، هنگام اسهال ممکن است پزشک یا متخصص تغذیه موقتاً کاهش مصرف فیبر را توصیه کند.

منابع خوب فیبر رژیمی عبارت‌اند از:

• میوه‌هایی مانند سیب و گلابی
• میوه‌های خشک مانند انجیر و آلو خشک
• غلات کامل
• جو دوسر
• مغزها و حبوبات
• سبزیجاتی مانند بروکلی و هویج

در صورت افزایش مصرف فیبر، نوشیدن مایعات کافی نیز اهمیت دارد؛ البته مقدار مناسب مایعات برای بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما باید با توجه به وضعیت کلیه و توصیه پزشک تعیین شود.

۴.۴. غذاهای ساده و ملایم

اگر بیمار دچار اسهال شده باشد، ممکن است پزشک یا متخصص تغذیه برای مدت کوتاه مصرف غذاهای کم‌فیبر و ساده را توصیه کند. گزینه‌هایی مانند برنج سفید، نان سفید یا تست، سیب پوره‌شده، موز، سیب‌زمینی بدون پوست و برخی سوپ‌های ساده می‌توانند برای بعضی افراد قابل‌تحمل‌تر باشند.

رژیم معروف BRAT شامل موز، برنج، پوره سیب و نان تست است؛ با این حال، این رژیم به‌تنهایی از نظر انرژی، پروتئین و سایر مواد مغذی کامل نیست و نباید بدون نظر متخصص برای مدت طولانی استفاده شود. در هنگام اسهال، جایگزینی مایعات و الکترولیت‌های از دست‌رفته اهمیت ویژه ای دارد.

اگر اسهال شدید، مداوم یا همراه با علائم دیگری مانند سرگیجه، کاهش ادرار، تب، خونریزی یا درد شکم باشد، بیمار باید سریعاً با تیم درمان تماس بگیرد.

۴.۵. غذاهای مناسب برای زخم دهان

اگر بیمار به دلیل درمان دچار زخم یا درد دهان شده باشد، غذاهای نرم و مرطوب مانند پوره سیب‌زمینی، فرنی، سوپ‌های مناسب، ماست پاستوریزه و سایر غذاهای نرم ممکن است راحت‌تر مصرف شوند.

همچنین بهتر است از غذاهای بسیار تند، اسیدی، شور، خشک یا بسیار داغ که ممکن است زخم دهان را تحریک کنند، پرهیز شود. انتخاب غذا در این شرایط باید بر اساس میزان تحمل بیمار انجام شود.

۴.۶. آهن و کم‌خونی

مالتیپل میلوما و درمان آن می‌توانند با کم‌خونی همراه باشند، اما هر نوع کم‌خونی الزاماً ناشی از کمبود آهن نیست. بنابراین، صرفاً به دلیل وجود کم‌خونی نباید خودسرانه مکمل آهن مصرف کرد.

در صورتی که آزمایش‌ها کمبود آهن را نشان دهند، پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است مصرف منابع غذایی آهن مانند موارد زیر را توصیه کند:

• گوشت‌های کم‌چرب
• حبوبات
• سبزیجات برگ سبز تیره
• غلات غنی‌شده با آهن

نیاز به مکمل آهن باید بر اساس آزمایش‌ها و نظر پزشک تعیین شود.

۴.۷. ویتامین‌ها و مواد معدنی

گاهی بیمار به دلیل دریافت ناکافی مواد غذایی یا وجود کمبود مشخص، به مکمل نیاز پیدا می‌کند. مکمل‌ها ممکن است شامل ویتامین‌ها یا مواد معدنی خاصی باشند؛ اما مصرف خودسرانه مکمل‌ها، به‌ویژه در دوران درمان سرطان، توصیه نمی‌شود.

برای مثال، آهن، ویتامین D، فولات یا سایر مکمل‌ها باید تنها در صورت وجود نیاز مشخص و با نظر پزشک یا متخصص تغذیه مصرف شوند. همچنین پیش از مصرف هرگونه فرآورده گیاهی یا مکمل غذایی باید تیم درمان در جریان باشد، زیرا برخی مکمل‌ها می‌توانند با داروهای سرطان تداخل داشته باشند.

۵. چه غذاهایی را نباید مصرف کرد؟

در بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما، به‌خصوص در دوره‌هایی که سیستم ایمنی ضعیف است، ایمنی غذایی اهمیت زیادی دارد. هدف، جلوگیری از ورود میکروب‌های بیماری‌زا از طریق غذاست، نه حذف غیرضروری گروه‌های غذایی.

مواد غذایی زیر بهتر است در شرایط افزایش خطر عفونت غذایی مصرف نشوند:

• گوشت یا ماهی خام یا نیم‌پز
• تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز
• شیر و فرآورده‌های غیرپاستوریزه
• غذاهای دریایی خام مانند سوشی
• میوه‌ها و سبزیجاتی که به‌خوبی شسته نشده‌اند
• غذاهایی که به شکل نامناسب نگهداری یا در دمای نامطمئن سرو شده‌اند

گوشت، ماهی و تخم‌مرغ باید به‌طور کامل پخته شوند و اصولی مانند شست‌وشوی دست‌ها، جدا نگه‌داشتن مواد غذایی خام از غذای آماده و نگهداری غذا در دمای مناسب رعایت شود.

نکته مهم این است که «رژیم نوتروپنیک» یا حذف گسترده تمام میوه‌ها و سبزیجات خام، برای همه بیماران سرطانی به‌طور روتین شواهد کافی برای پیشگیری از عفونت ندارد. بنابراین، نوع محدودیت غذایی باید با توجه به وضعیت سیستم ایمنی و توصیه تیم درمان تعیین شود.

همچنین بهتر است مصرف زیاد نوشیدنی‌های شیرین، غذاهای بسیار فرآوری‌شده و چربی‌های ناسالم محدود شود. با این حال، اگر بیمار دچار کاهش وزن یا کم‌اشتهایی است، هدف اصلی رژیم غذایی باید تأمین انرژی و پروتئین کافی باشد و نباید محدودیت‌های غیرضروری باعث کاهش بیشتر دریافت غذایی شوند.

۶. تأثیر سبک زندگی بر روند درمان

در کنار مصرف داروها و انجام درمان‌های پزشکی، توجه به سبک زندگی نیز اهمیت دارد. تغذیه مناسب، فعالیت بدنی متناسب با توانایی فرد، خواب کافی و پیگیری منظم پزشکی می‌توانند بخشی از مراقبت جامع بیمار باشند.

فعالیت بدنی باید با شرایط جسمی بیمار و نظر پزشک هماهنگ شود؛ به‌خصوص در مالتیپل میلوما که ممکن است استخوان‌ها نیز درگیر باشند. بنابراین، نوع و شدت ورزش باید بر اساس وضعیت استخوان‌ها، خطر شکستگی، سطح انرژی و نظر تیم درمان انتخاب شود.

همچنین کنترل وزن و حفظ توده عضلانی اهمیت دارد. اگر بیمار دچار کاهش وزن، بی‌اشتهایی یا دشواری مداوم در غذا خوردن است، بهتر است این موضوع را با پزشک یا متخصص تغذیه در میان بگذارد تا احتمال سوءتغذیه بررسی شود.

در نهایت باید توجه داشت که هیچ رژیم غذایی خاصی جایگزین درمان پزشکی مالتیپل میلوما نیست. هدف از رژیم غذایی مناسب، حمایت از وضعیت تغذیه‌ای و کیفیت زندگی بیمار و کمک به مدیریت عوارض درمان است، نه درمان مستقیم سرطان.

۷. جمع‌بندی

رعایت یک رژیم غذایی مناسب می‌تواند نقش مهمی در مراقبت از بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما داشته باشد. مصرف وعده‌های کوچک و مغذی، دریافت کافی پروتئین و انرژی، استفاده متناسب از میوه‌ها و سبزیجات، دریافت فیبر در صورت مناسب بودن شرایط گوارشی و نوشیدن مایعات کافی از اصول مهم تغذیه در دوران درمان هستند.

در صورت بروز یبوست، اسهال، تهوع، زخم دهان یا کاهش اشتها، رژیم غذایی ممکن است به‌طور موقت نیاز به تغییر داشته باشد. برای مثال، در زمان اسهال معمولاً غذاهای کم‌فیبر و مایعات مناسب‌تر هستند، در حالی که در یبوست ممکن است افزایش تدریجی فیبر و مایعات، در صورت نداشتن منع پزشکی، کمک‌کننده باشد.

از سوی دیگر، رعایت اصول ایمنی غذایی در بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما اهمیت ویژه‌ای دارد. پرهیز از غذاهای خام یا نیم‌پز پرخطر، استفاده از فرآورده‌های پاستوریزه و شست‌وشوی صحیح مواد غذایی می‌تواند خطر بیماری‌های ناشی از غذا را کاهش دهد.

در نهایت، بهترین رژیم غذایی برای مالتیپل میلوما یک برنامه ثابت و یکسان برای همه بیماران نیست. شرایط هر بیمار، نوع درمان، وزن، اشتها، عملکرد کلیه، نتایج آزمایش‌ها و عوارض درمان باید در نظر گرفته شود. به همین دلیل، مشورت با پزشک و متخصص تغذیه در سرطان می‌تواند به تنظیم یک رژیم غذایی ایمن، متعادل و متناسب با نیازهای فرد کمک کند.