۱. مقدمه

مالتیپل میلوما یکی از انواع سرطان خون است که سلول‌های پلاسما را در مغز استخوان درگیر می‌کند و می‌تواند توانایی بدن برای مقابله با عفونت‌ها را کاهش دهد. همچنین برخی درمان‌های مورد استفاده در مالتیپل میلوما ممکن است باعث کاهش تعداد نوتروفیل‌ها یا تضعیف عملکرد سیستم ایمنی شوند. در چنین شرایطی، رعایت نکات ایمنی غذایی اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

رژیم نوتروپنیک با هدف کاهش احتمال دریافت میکروب‌های بیماری‌زا از طریق غذا مطرح شده است. با این حال، امروزه متخصصان بیش از آنکه بر حذف گسترده غذاهای تازه تأکید کنند، بر اصول ایمنی غذایی تمرکز دارند. بنابراین، برای بیمار مبتلا به مالتیپل میلوما، نحوه انتخاب، شست‌وشو، پخت، سرو و نگهداری غذا اهمیت بسیار زیادی دارد.

۲. رژیم نوتروپنیک چیست؟

رژیم نوتروپنیک یک الگوی غذایی است که برای افراد دارای ضعف سیستم ایمنی یا نوتروپنی با هدف کاهش احتمال مواجهه با میکروب‌های موجود در مواد غذایی طراحی شده است. در این رژیم، توجه ویژه‌ای به مصرف غذاهای پاستوریزه و کاملاً پخته و همچنین رعایت اصول بهداشت مواد غذایی می‌شود.

با این حال، اصطلاح رژیم نوتروپنیک ممکن است در مراکز درمانی مختلف به شکل‌های متفاوتی استفاده شود. برخی مراکز محدودیت‌های گسترده‌ای برای مصرف مواد غذایی خام اعمال می‌کنند، در حالی که برخی دیگر بر ایمنی غذایی تمرکز دارند. شواهد علمی فعلی از این دیدگاه حمایت می‌کنند که رعایت دقیق اصول ایمنی غذایی، از جمله جلوگیری از آلودگی متقاطع و پخت مناسب، بخش مهمی از مراقبت تغذیه‌ای بیماران دچار نقص ایمنی است.

بنابراین، رژیم نوتروپنیک نباید باعث حذف غیرضروری گروه‌های غذایی شود؛ زیرا دریافت ناکافی کالری، پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند در بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما به کاهش وزن، ضعف و سوءتغذیه منجر شود.

۳. فواید رژیم نوتروپنیک

مالتیپل میلوما می‌تواند سیستم ایمنی بدن را مختل کند. علاوه بر این، برخی درمان‌های مورد استفاده برای کنترل بیماری ممکن است تعداد نوتروفیل‌ها را کاهش دهند. هنگامی که نوتروپنی ایجاد می‌شود، بدن در برابر برخی عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر خواهد بود.

رعایت اصول رژیم نوتروپنیک و به‌طور کلی ایمنی غذایی می‌تواند احتمال تماس با عوامل بیماری‌زا از طریق غذا را کاهش دهد. با این حال، باید توجه داشت که رژیم غذایی به‌تنهایی از تمام عفونت‌ها جلوگیری نمی‌کند. شستن دست‌ها، رعایت بهداشت محیط، مراقبت از دهان و دندان، مصرف صحیح داروهای تجویزشده و توجه به علائم عفونت نیز بخش مهمی از مراقبت از بیمار مبتلا به مالتیپل میلوما هستند.

همچنین رژیم نباید آن‌قدر محدودکننده باشد که دریافت انرژی و پروتئین بیمار را کاهش دهد. حفظ وزن و توده عضلانی در طول درمان مالتیپل میلوما اهمیت زیادی دارد.

۴. پرهیز از غذاهای خام یا نیم‌پز

در صورت وجود نوتروپنی، بهتر است از مصرف گوشت، مرغ، ماهی، غذاهای دریایی و تخم‌مرغ خام یا نیم‌پز خودداری شود. این مواد غذایی ممکن است حاوی باکتری‌هایی مانند سالمونلا، کمپیلوباکتر یا برخی عوامل بیماری‌زای دیگر باشند.

گوشت و مرغ باید کاملاً پخته شوند و تخم‌مرغ نیز بهتر است تا زمانی پخته شود که سفیده و زرده آن کاملاً سفت شوند، مگر اینکه از تخم‌مرغ یا فرآورده‌های تخم‌مرغ پاستوریزه استفاده شود. از مصرف غذاهایی مانند سوشی حاوی ماهی خام، صدف خام، خمیر شیرینی حاوی تخم‌مرغ خام و سایر غذاهای دارای مواد خام پرخطر نیز بهتر است پرهیز شود.

۵. اجتناب از گوشت‌های فرآوری‌شده سرد

بهتر است بیماران مبتلا به نوتروپنی از مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده مانند سوسیس، کالباس، سالامی، هات‌داگ و ژامبون به صورت سرد خودداری کنند، به‌خصوص زمانی که این محصولات مستقیماً از بخش اغذیه‌فروشی یا پیشخوان فروشگاه برش داده شده‌اند.

در صورت توصیه تیم درمان به مصرف این محصولات، گرم کردن کامل آن‌ها تا رسیدن به حالت داغ می‌تواند خطر برخی آلودگی‌های میکروبی را کاهش دهد. با این حال، گوشت‌های فرآوری‌شده به دلیل محتوای نمک و ترکیبات فرآوری‌شده، بهتر است در رژیم غذایی روزمره به مقدار محدود مصرف شوند.

۶. دوری از محصولات غیرپاستوریزه

محصولات غیرپاستوریزه مانند شیر و برخی فرآورده‌های لبنی، آبمیوه‌های غیرپاستوریزه و بعضی محصولات غذایی سنتی ممکن است حاوی میکروب‌های بیماری‌زا باشند. بنابراین، در زمان نوتروپنی بهتر است بیمار محصولات دارای برچسب پاستوریزه را انتخاب کند.

در مورد پنیرهای نرم، محصولات محلی و مواد غذایی بدون برچسب مشخص، باید احتیاط بیشتری داشت و در صورت وجود هرگونه تردید درباره پاستوریزه بودن محصول، از مصرف آن خودداری کرد.

نکته مهم: عسل غیرپاستوریزه نیز ممکن است برای برخی بیماران دچار نقص ایمنی مناسب نباشد؛ بنابراین مصرف آن باید مطابق توصیه تیم درمان باشد.

۷. پرهیز از سالادبارها و بوفه‌های غذایی

غذاهایی که در سالادبارها، بوفه‌ها، میزهای اشتراکی یا مهمانی‌های بزرگ قرار دارند، ممکن است در معرض تماس افراد مختلف یا کنترل نامناسب دما قرار بگیرند. به همین دلیل، بیماران مبتلا به نوتروپنی بهتر است غذاهایی را انتخاب کنند که تازه آماده شده‌اند و نحوه تهیه و نگهداری آن‌ها قابل اطمینان است.

در صورت مصرف سالاد یا سبزیجات خام، شست‌وشوی دقیق آن‌ها اهمیت دارد؛ اما در دوره‌های نوتروپنی شدید یا زمانی که تیم درمان محدودیت خاصی تعیین کرده است، ممکن است مصرف برخی مواد خام توصیه نشود.

۸. توجه به تاریخ انقضای مواد غذایی

هیچ‌گاه غذاهایی را که تاریخ مصرف آن‌ها گذشته است مصرف نکنید. همچنین از مواد غذایی دارای کپک، بوی غیرطبیعی، بسته‌بندی متورم یا آسیب‌دیده و محصولاتی که شرایط نگهداری آن‌ها مشخص نیست، استفاده نکنید.

بهتر است از مصرف جوانه‌های خام مانند جوانه یونجه، ماش و شبدر نیز پرهیز شود؛ زیرا جوانه‌ها می‌توانند محل مناسبی برای رشد باکتری‌ها باشند.

یک اصل ساده در ایمنی غذایی این است: اگر درباره سلامت یا شرایط نگهداری یک ماده غذایی مطمئن نیستید، بهتر است آن را مصرف نکنید.

۹. غلات و لبنیات ایمن

نان، برنج، ماکارونی، غلات صبحانه بسته‌بندی‌شده و سایر غلات آماده مصرف، در صورت سالم بودن بسته‌بندی و رعایت شرایط نگهداری، معمولاً گزینه‌های مناسبی هستند.

لبنیات پاستوریزه مانند شیر، ماست، پنیر و سایر فرآورده‌های لبنی پاستوریزه نیز می‌توانند در رژیم غذایی بیمار قرار گیرند. بستنی و ماست یخ‌زده کارخانه‌ای نیز در صورتی که از مواد پاستوریزه تهیه شده و زنجیره سرد آن‌ها به‌درستی حفظ شده باشد، معمولاً قابل مصرف هستند.

در بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما، انتخاب لبنیات و سایر مواد غذایی غنی از پروتئین و انرژی می‌تواند به حفظ وضعیت تغذیه‌ای کمک کند؛ مگر اینکه محدودیت پزشکی خاصی وجود داشته باشد.

۱۰. منابع پروتئینی مجاز

گوشت تازه، مرغ و ماهی در صورتی که به‌طور کامل پخته شوند، منابع مناسبی از پروتئین هستند. تخم‌مرغ پاستوریزه یا محصولات جایگزین تخم‌مرغ نیز می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند.

حبوبات، کره‌های مغزیجات و محصولات سویا نیز می‌توانند در برنامه غذایی قرار بگیرند، مشروط بر اینکه محصول سالم، بسته‌بندی‌شده و در صورت نیاز کاملاً پخته باشد.

غذاهای کنسروی مانند تن ماهی و سالمون نیز در صورت سالم بودن قوطی و رعایت دستورالعمل مصرف قابل استفاده‌اند. قوطی‌های متورم، نشتی‌دار، زنگ‌زده شدید یا آسیب‌دیده نباید مصرف شوند.

تأمین پروتئین کافی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بیمار مبتلا به مالتیپل میلوما ممکن است در طول درمان با کاهش اشتها، کاهش وزن یا تحلیل توده عضلانی مواجه شود.

۱۱. میوه‌ها و سبزیجات ایمن

میوه‌ها و سبزیجات تازه در صورتی که سالم باشند و به‌درستی زیر آب جاری شسته شوند، می‌توانند بخشی از رژیم غذایی باشند. لازم است محصولاتی که کپک‌زده، له‌شده یا دارای قسمت‌های آسیب‌دیده هستند کنار گذاشته شوند.

برخلاف برخی نسخه‌های قدیمی رژیم نوتروپنیک، شواهد فعلی لزوماً حذف همه میوه‌ها و سبزیجات خام را برای همه بیماران ضروری نمی‌دانند. در بسیاری از موارد، شست‌وشوی مناسب و رعایت اصول ایمنی غذایی اهمیت بیشتری دارد. با این حال، اگر بیمار نوتروپنی شدید داشته باشد یا تیم درمان محدودیت خاصی تعیین کرده باشد، باید همان دستورالعمل اختصاصی رعایت شود.

میوه‌ها و سبزیجات پخته، منجمد یا کنسروی نیز می‌توانند انتخاب‌های مناسبی باشند. قبل از مصرف محصولات تازه، دست‌ها، سطح کار و ابزار مورد استفاده نیز باید تمیز باشند.

۱۲. نوشیدنی‌ها و چاشنی‌های مجاز

آب آشامیدنی سالم، آبمیوه‌های پاستوریزه، چای و قهوه تهیه‌شده با آب سالم معمولاً قابل مصرف هستند. در صورت استفاده از آب چاه یا منابع آب غیرشهری، باید از ایمنی میکروبی و کیفیت آب اطمینان حاصل شود.

سبزی‌های معطر تازه را می‌توان پس از شست‌وشوی مناسب استفاده کرد، مگر اینکه پزشک یا متخصص تغذیه محدودیت خاصی تعیین کرده باشد. ادویه‌ها، نمک، شکر و فلفل بسته‌بندی‌شده نیز در صورت نگهداری صحیح قابل استفاده هستند.

همچنین در بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما، مصرف مکمل‌های گیاهی یا فرآورده‌های گیاهی بدون مشورت با پزشک توصیه نمی‌شود؛ زیرا برخی از آن‌ها ممکن است با داروهای درمانی تداخل داشته باشند.

۱۳. نکات ایمنی در پخت و نگهداری غذا

قبل از آماده کردن غذا و قبل از خوردن آن، دست‌ها را با آب و صابون به‌خوبی بشویید. سطح کار، ظروف و ابزار آشپزی نیز باید تمیز باشند.

برای جلوگیری از آلودگی متقاطع، از تخته برش و ظروف جداگانه برای گوشت خام و مواد غذایی آماده مصرف استفاده کنید. گوشت خام را نیز دور از سایر مواد غذایی نگهداری کنید.

برای اطمینان از پخت مناسب گوشت، مرغ و ماهی می‌توان از دماسنج مخصوص غذا استفاده کرد. همچنین مواد غذایی فاسدشدنی باید در سریع‌ترین زمان ممکن در یخچال قرار گیرند و از رها کردن آن‌ها برای مدت طولانی در دمای محیط خودداری شود.

۱۴. نحوه نگهداری غذاهای باقی‌مانده

غذاهای باقی‌مانده باید در مدت کوتاهی پس از پخت، در ظروف تمیز و در یخچال قرار داده شوند. نگهداری طولانی‌مدت غذا در دمای محیط می‌تواند امکان رشد باکتری‌ها را افزایش دهد.

برای بیمار مبتلا به نوتروپنی، بهتر است درباره مدت دقیق نگهداری غذاهای باقی‌مانده از دستورالعمل مرکز درمانی یا متخصص تغذیه پیروی شود. در بسیاری از راهنماهای ایمنی غذایی، مصرف باقی‌مانده غذاهای پخته‌شده در مدت حدود ۳ تا ۴ روز در یخچال توصیه می‌شود، اما برای بیماران دچار نقص ایمنی ممکن است تیم درمان مدت کوتاه‌تری را پیشنهاد کند.

برای یخ‌زدایی غذا، آن را روی پیشخوان آشپزخانه قرار ندهید و از روش‌های ایمن مانند یخ‌زدایی در یخچال استفاده کنید. غذا پس از یخ‌زدایی نیز باید به‌درستی پخته یا گرم شود.

۱۵. نکات ایمنی هنگام غذا خوردن در بیرون از خانه

اگر بیرون از خانه می‌روید، بهتر است میان‌وعده‌های بسته‌بندی‌شده و کم‌خطر مانند مغزهای بسته‌بندی‌شده، بیسکویت یا سایر خوراکی‌های ماندگار همراه داشته باشید.

هنگام انتخاب رستوران، به مکان‌هایی مراجعه کنید که از نظر بهداشت محیط و نحوه نگهداری غذا قابل اعتماد هستند. بهتر است از مصرف غذاهای خیابانی، غذاهای خام یا نیم‌پز و غذاهایی که مدت طولانی در دمای محیط قرار گرفته‌اند، خودداری شود.

در صورت سفارش غذا، می‌توان درخواست کرد غذا به‌صورت تازه و کاملاً پخته آماده شود. رعایت بهداشت دست‌ها نیز هنگام غذا خوردن در خارج از خانه اهمیت زیادی دارد.

۱۶. مشورت با پزشک و متخصص تغذیه

همه بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما شرایط یکسانی ندارند. شدت نوتروپنی، نوع و مرحله درمان، سابقه عفونت، وضعیت تغذیه‌ای، عملکرد کلیه و سایر بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند بر نیازهای غذایی بیمار تأثیر بگذارند.

اگرچه رژیم نوتروپنیک در برخی مراکز درمانی همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرد، شواهد موجود از ضرورت اجرای یک رژیم بسیار محدودکننده برای همه بیماران حمایت نمی‌کنند. در بسیاری از موارد، تمرکز بر اصول دقیق ایمنی غذایی و حفظ دریافت کافی انرژی و پروتئین رویکرد مناسب‌تری است.

بنابراین، بیمار نباید بدون مشورت پزشک یا متخصص تغذیه گروه‌های غذایی متعددی را از رژیم خود حذف کند. در صورت کاهش اشتها، کاهش وزن، تهوع، استفراغ، اسهال، زخم دهان یا تغییر حس چشایی نیز باید تیم درمان را مطلع کرد تا برنامه غذایی متناسب با علائم تنظیم شود.

همچنین قبل از مصرف هر نوع مکمل غذایی، ویتامین با دوز بالا یا داروی گیاهی باید با پزشک و متخصص تغذیه مشورت شود.

۱۷. جمع‌بندی

رژیم نوتروپنیک در مالتیپل میلوما با هدف کاهش احتمال مواجهه با میکروب‌های بیماری‌زا از طریق غذا مطرح شده است. با این حال، شواهد علمی جدید نشان می‌دهند که برای بسیاری از بیماران، تأکید بر اصول جامع ایمنی غذایی اهمیت بیشتری از اعمال محدودیت‌های گسترده غذایی دارد.

مصرف غذاهای کاملاً پخته، محصولات پاستوریزه، آب سالم و مواد غذایی تازه و سالم، همراه با شست‌وشوی صحیح دست‌ها و مواد غذایی، جلوگیری از آلودگی متقاطع، نگهداری مناسب غذا و پرهیز از مواد غذایی خام یا نیم‌پز پرخطر، از اصول مهم مراقبت غذایی هستند.

در عین حال، رژیم نوتروپنیک نباید باعث سوءتغذیه یا حذف غیرضروری مواد غذایی مفید شود. بیماران مبتلا به مالتیپل میلوما، به‌ویژه افرادی که تحت درمان‌های شدید یا پیوند سلول‌های بنیادی قرار دارند، ممکن است به برنامه غذایی اختصاصی نیاز داشته باشند. بنابراین، بهترین رویکرد، تنظیم رژیم غذایی بر اساس شرایط هر بیمار و با نظر پزشک و متخصص تغذیه است.

در نهایت، رعایت اصول ایمنی غذایی، دریافت کافی انرژی و پروتئین و پیگیری منظم وضعیت سلامت می‌تواند به حفظ وضعیت تغذیه‌ای و کاهش برخی خطرات عفونی در طول درمان مالتیپل میلوما کمک کند.