۱. مقدمه

امروزه بسیاری از افراد به دنبال این هستند که بدانند چه غذاهایی می‌توانند از سرطان جلوگیری کنند یا چه غذاهایی ممکن است باعث این بیماری شوند. در رسانه‌ها و فضای مجازی توصیه‌های فراوانی درباره حذف یا اضافه کردن برخی مواد غذایی مطرح می‌شود. اما واقعیت این است که رابطه میان رژیم غذایی و سرطان بسیار پیچیده‌تر از این توصیه‌های ساده است و عوامل متعددی در بروز یا پیشگیری از سرطان نقش دارند.

در این مطلب، برخی از باورهای رایج درباره غذا و سرطان بررسی می‌شود تا مشخص شود کدام‌یک بر اساس شواهد علمی هستند و کدام‌یک هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز دارند.

۲. نقش تغذیه در ایجاد سرطان

تغذیه یکی از عوامل مهم در سلامت بدن است و نوع غذایی که می‌خوریم می‌تواند بر احتمال ابتلا به برخی بیماری‌ها، از جمله سرطان، تأثیر بگذارد. بر اساس گزارش انجمن سرطان آمریکا، حدود یک مورد از هر پنج مورد ابتلا به سرطان و یک مورد از هر شش مرگ ناشی از سرطان با عواملی مانند تغذیه نامناسب، اضافه‌وزن، کمبود فعالیت بدنی یا مصرف الکل مرتبط است.

به همین دلیل متخصصان توصیه می‌کنند افراد از یک رژیم غذایی سالم پیروی کنند. چنین رژیمی معمولاً شامل موارد زیر است:

• مصرف فراوان میوه و سبزیجات
• استفاده از غلات کامل
• مصرف حبوبات و منابع پروتئینی سالم
• کاهش مصرف گوشت قرمز
• محدود کردن نوشیدنی‌های شیرین
• کاهش مصرف غذاهای بسیار فرآوری‌شده
• کاهش مصرف غلات تصفیه‌شده
• استفاده از چربی‌های سالم مانند روغن زیتون و مغزها در حد اعتدال

شواهد علمی نشان می‌دهد که تأثیر رژیم غذایی بر سلامت، نتیجه الگوی کلی تغذیه است، نه مصرف یا حذف یک ماده غذایی خاص. به همین دلیل، پیشگیری از سرطان بیشتر با کیفیت کلی رژیم غذایی ارتباط دارد تا یک ماده غذایی مشخص.

۳. آیا شکر باعث رشد تومور می‌شود؟

تمام سلول‌های بدن، از جمله سلول‌های سرطانی، برای تولید انرژی از گلوکز استفاده می‌کنند. با این حال، قند تنها منبع انرژی بدن نیست و سلول‌ها می‌توانند از چربی‌ها و پروتئین‌ها نیز انرژی موردنیاز خود را تأمین کنند.

به همین دلیل، تحقیقات علمی نشان نداده است که حذف کامل شکر از رژیم غذایی بتواند جلوی رشد سرطان را بگیرد. اگر بدن قند کافی دریافت نکند، از مسیرهای طبیعی خود برای تولید گلوکز استفاده می‌کند.

با این حال، پژوهشگران همچنان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا برخی رژیم‌های غذایی می‌توانند در کنار درمان‌های رایج، روند رشد برخی تومورها را کندتر کنند یا خیر. برای مثال، برخی مطالعات اولیه نشان داده‌اند که رژیم کتوژنیک و سرطان ممکن است در کنار شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی برای برخی بیماران مرتبط و مفید باشد، اما هنوز شواهد کافی برای توصیه عمومی این رژیم وجود ندارد.

یکی از دلایل احتمالی این موضوع، کاهش سطح انسولین در بدن است. برخی مطالعات نشان داده‌اند که افزایش مزمن انسولین ممکن است در رشد برخی سرطان‌ها نقش داشته باشد، اما این یافته‌ها هنوز به معنای توصیه یک رژیم غذایی خاص برای همه افراد نیست.

از سوی دیگر، مصرف زیاد مواد غذایی دارای قند افزوده می‌تواند به‌طور غیرمستقیم خطر سرطان را افزایش دهد؛ زیرا این غذاها معمولاً کالری بالایی دارند و مصرف مداوم آن‌ها می‌تواند موجب اضافه‌وزن و چاقی شود. چاقی یکی از مهم‌ترین عوامل خطر برای چندین نوع سرطان محسوب می‌شود.

نتیجه: حذف کامل شکر به‌تنهایی مانع رشد سرطان نمی‌شود، اما محدود کردن مصرف قندهای افزوده در قالب یک رژیم غذایی سالم می‌تواند به حفظ وزن مناسب و پیشگیری از سرطان کمک کند.

۴. آیا غذای سوخته یا خیلی پخته سرطان‌زا است؟

وقتی برخی غذاها، به‌ویژه مواد غذایی سرشار از نشاسته مانند نان یا سیب‌زمینی، در دمای بسیار بالا پخته می‌شوند، ماده‌ای شیمیایی به نام آکریل‌آمید تولید می‌شود.

برخی تحقیقات پیشنهاد کرده‌اند که سوختن یا بیش‌ازحد پخته شدن غذا ممکن است ترکیبات بالقوه سرطان‌زا ایجاد کند. با این حال، هنوز شواهد علمی کافی برای اثبات این موضوع در انسان وجود ندارد.

مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که مقادیر بسیار زیاد آکریل‌آمید می‌تواند موجب ایجاد تومور شود، اما مقدار این ماده در آزمایش‌های حیوانی بسیار بیشتر از میزانی است که انسان‌ها معمولاً از طریق رژیم غذایی دریافت می‌کنند.

مطالعات انجام‌شده روی انسان‌ها نیز در بررسی ارتباط آکریل‌آمید با سرطان‌هایی مانند سرطان روده، کلیه، مثانه و پروستات، در اغلب موارد رابطه قطعی و قابل‌توجهی پیدا نکرده‌اند.

علاوه بر این، روش‌هایی مانند سرخ کردن، کباب کردن یا دودی کردن گوشت می‌توانند ترکیباتی مانند آمین‌های هتروسیکلیک و هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای تولید کنند. این مواد در مطالعات آزمایشگاهی سرطان‌زا بوده‌اند، اما میزان تأثیر آن‌ها در انسان همچنان موضوع پژوهش است.

برای کاهش مواجهه با این ترکیبات، توصیه می‌شود از سوختن غذا جلوگیری شود و از روش‌هایی مانند بخارپز کردن، آب‌پز کردن یا پخت در دمای مناسب بیشتر استفاده شود.

نتیجه: تاکنون مدرک علمی قوی وجود ندارد که نشان دهد خوردن غذاهای سوخته یا بیش‌ازحد پخته، به‌تنهایی باعث سرطان در انسان می‌شود؛ بااین‌حال رعایت روش‌های صحیح پخت بخشی از یک رژیم غذایی سالم محسوب می‌شود.

۵. ارتباط غذاهای فرآوری‌شده با سرطان

در میان باورهای مختلف درباره غذا و سرطان، ارتباط میان گوشت‌های فرآوری‌شده و سرطان از پشتوانه علمی قوی‌تری برخوردار است.

گوشت‌های فرآوری‌شده شامل موارد زیر هستند:

• سالامی
• گوشت خشک‌شده
• سوسیس و کالباس
• گوشت‌های بسته‌بندی‌شده آماده مصرف

در سال ۲۰۱۵، آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC)، وابسته به سازمان جهانی بهداشت، اعلام کرد که گوشت‌های فرآوری‌شده در گروه مواد سرطان‌زا برای انسان قرار می‌گیرند. این نتیجه پس از بررسی صدها مطالعه علمی به دست آمد و نشان داد که مصرف مداوم این محصولات با افزایش خطر سرطان روده بزرگ ارتباط دارد.

همچنین مشخص شد که گوشت قرمز نیز ممکن است با برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان روده بزرگ، پانکراس و پروستات ارتباط داشته باشد، اما شواهد آن محدودتر است؛ به همین دلیل در گروه «احتمالاً سرطان‌زا» طبقه‌بندی شده است.

برخی مطالعات همچنین نشان داده‌اند که مصرف زیاد غذاهای فوق‌فرآوری‌شده مانند نوشابه‌ها، شیرینی‌های صنعتی، نودل‌های فوری و برخی غذاهای آماده ممکن است با افزایش خطر برخی سرطان‌ها همراه باشد. البته هنوز مشخص نیست که این افزایش خطر دقیقاً ناشی از فرآوری غذا است یا به دلیل کیفیت پایین رژیم غذایی، چاقی و سایر عوامل سبک زندگی.

در عین حال، باید توجه داشت که همه غذاهای فرآوری‌شده مضر نیستند. برای مثال، پاستوریزه کردن شیر، بسته‌بندی سبزیجات یا غنی‌سازی آرد با ویتامین‌ها نیز نوعی فرآوری محسوب می‌شود و لزوماً اثر منفی بر سلامت ندارد.

نتیجه: شواهد علمی نشان می‌دهد مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده با افزایش خطر سرطان ارتباط دارد. کاهش مصرف این محصولات می‌تواند بخشی از راهبرد پیشگیری از سرطان و داشتن یک رژیم غذایی سالم باشد.

۶. آیا ابرغذاها می‌توانند از سرطان پیشگیری کنند؟

بسیاری از افراد تصور می‌کنند برخی غذاها که به آن‌ها «ابرغذا» گفته می‌شود می‌توانند از سرطان جلوگیری کنند. با این حال، متخصصان تأکید می‌کنند که هیچ ماده غذایی به‌تنهایی قادر به پیشگیری از سرطان نیست.

البته رژیم غذایی سرشار از میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، حبوبات و مغزها می‌تواند در کاهش خطر برخی سرطان‌ها نقش داشته باشد، اما این اثر حاصل مجموعه الگوی تغذیه و سبک زندگی سالم است، نه مصرف یک ماده غذایی خاص.

همچنین وضعیت افراد مبتلا به سرطان با افراد سالم متفاوت است. برای مثال، شروع ناگهانی رژیم‌های گیاه‌خواری یا وگان بدون مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است موجب کمبود پروتئین، آهن، ویتامین B12 یا سایر مواد مغذی شود.

علاوه بر این، همه سرطان‌ها و همه افراد شرایط یکسانی ندارند. نوع سرطان، مرحله بیماری، وضعیت تغذیه‌ای و شرایط جسمی هر فرد تعیین می‌کند که چه رژیم غذایی برای او مناسب‌تر است. به همین دلیل، امروزه پزشکی و تغذیه به سمت توصیه‌های شخصی‌سازی‌شده برای بیماران مبتلا به سرطان حرکت می‌کنند.

۷. جمع‌بندی

رابطه میان تغذیه و سرطان موضوعی پیچیده است و نمی‌توان آن را به مصرف یا حذف یک ماده غذایی خاص محدود کرد. شواهد علمی نشان می‌دهد حذف کامل شکر یا مصرف یک «ابرغذا» به‌تنهایی نمی‌تواند باعث پیشگیری از سرطان شود. در مقابل، مصرف مداوم گوشت‌های فرآوری‌شده با افزایش خطر برخی سرطان‌ها، به‌ویژه سرطان روده بزرگ، ارتباط دارد.

بهترین راهکار برای پیشگیری از سرطان، پیروی از یک رژیم غذایی برای پیشگیری از سرطان، مصرف کافی میوه، سبزیجات، غلات کامل و حبوبات، محدود کردن گوشت‌های فرآوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین، حفظ وزن مناسب، انجام فعالیت بدنی منظم، پرهیز از مصرف دخانیات و محدود کردن مصرف الکل است. این مجموعه اقدامات، علاوه بر کاهش خطر ابتلا به بسیاری از بیماری‌های مزمن، می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از سرطان و ارتقای سلامت عمومی داشته باشد.