مقدمه

سرطان روده بزرگ یا سرطان کولون بیماری‌ای است که عوامل مختلفی در ایجاد آن نقش دارند و تغذیه یکی از بخش‌های قابل‌تغییر سبک زندگی است که می‌توان به آن توجه کرد. البته نمی‌توان گفت یک غذای خاص باعث ایجاد سرطان یا یک خوراکی خاص مانع قطعی آن می‌شود. آنچه اهمیت بیشتری دارد، الگوی کلی تغذیه و سبک زندگی در طول زمان است. مصرف بیشتر غذاهای گیاهی و غلات کامل، محدود کردن گوشت قرمز و فرآوری‌شده، پرهیز از مصرف الکل، داشتن فعالیت بدنی منظم و حفظ وزن سالم می‌توانند در کنار غربالگری مناسب، بخشی از یک برنامه جامع برای کاهش خطر سرطان روده بزرگ باشند.

نقش تغذیه در پیشگیری از سرطان روده بزرگ

عوامل مختلفی می‌توانند خطر ابتلا به سرطان کولون را افزایش دهند؛ از جمله افزایش سن، سابقه خانوادگی و برخی عوامل ژنتیکی، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، سیگار کشیدن و مصرف الکل. در کنار این عوامل، الگوی رژیم غذایی نیز اهمیت دارد.

شواهد موجود نشان می‌دهد رژیم‌های غذایی که مقدار بیشتری سبزیجات، میوه‌ها و غلات کامل دارند و مصرف گوشت قرمز و فرآوری‌شده در آنها کمتر است، احتمالاً با خطر کمتر سرطان کولورکتال همراه هستند.

بنابراین، به جای تمرکز روی یک ماده غذایی «ضدسرطان»، بهتر است به کل الگوی تغذیه توجه کنیم. برای مثال، می‌توان بخشی از گوشت قرمز را با حبوبات، ماهی یا مرغ جایگزین کرد، نان و برنج سبوس‌دار را بیشتر در برنامه غذایی قرار داد و مصرف میوه و سبزیجات متنوع را افزایش داد.

نکته مهم دیگر این است که تغذیه سالم جایگزین غربالگری سرطان روده بزرگ نیست. حتی افرادی که رژیم غذایی سالمی دارند نیز باید بر اساس سن، سابقه خانوادگی و عوامل خطر شخصی، درباره زمان مناسب غربالگری با پزشک مشورت کنند.

لبنیات و تأثیر آن بر سلامت روده

شواهدی وجود دارد که مصرف کلسیم و برخی محصولات لبنی ممکن است با کاهش خطر سرطان کولورکتال ارتباط داشته باشد. برخی مطالعات نیز نشان داده‌اند که مصرف بیشتر کلسیم ممکن است خطر ایجاد دوباره برخی آدنوم‌های روده بزرگ را کاهش دهد. با این حال، نتایج پژوهش‌ها درباره مکمل‌های کلسیم کاملاً قطعی نیست و مشخص نیست مصرف مکمل کلسیم بتواند به‌طور قطعی از سرطان کولون جلوگیری کند.

شیر، ماست و پنیر می‌توانند منابع مناسبی از کلسیم و پروتئین باشند. در صورت تحمل لبنیات، می‌توان آنها را در چارچوب یک رژیم غذایی متعادل مصرف کرد.

ویتامین D نیز برای سلامت استخوان‌ها و عملکرد طبیعی بدن اهمیت دارد و در برخی مطالعات با کاهش خطر سرطان کولورکتال ارتباط داشته است. بااین‌حال، مطالعات بزرگ نشان نداده‌اند که مصرف مکمل ویتامین D به‌تنهایی بتواند خطر سرطان کولورکتال را کاهش دهد. بنابراین، مصرف خودسرانه مکمل‌های کلسیم یا ویتامین D برای پیشگیری از سرطان توصیه نمی‌شود و بهتر است در صورت نیاز با نظر پزشک انجام شود.

غلات کامل و اهمیت فیبر

غلات کامل مانند نان سبوس‌دار، جو دوسر، جو و برنج قهوه‌ای نسبت به غلات تصفیه‌شده بخش بیشتری از دانه را حفظ می‌کنند و معمولاً فیبر و مواد مغذی بیشتری دارند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که مصرف غلات کامل ممکن است با کاهش خطر سرطان کولورکتال ارتباط داشته باشد. فیبر همچنین به عملکرد طبیعی دستگاه گوارش کمک می‌کند و می‌تواند در حفظ وزن سالم نقش داشته باشد.

منابع خوب فیبر شامل موارد زیر هستند:

• نان و غلات کامل
• جو دوسر
• برنج قهوه‌ای
• لوبیا و عدس
• میوه‌ها
• سبزیجات
• مغزها و دانه‌ها

بنابراین، به جای تعیین یک عدد ثابت برای مصرف غلات کامل، بهتر است آنها را به‌طور منظم در برنامه رژیم غذایی قرار دهید. منابع معتبر تغذیه‌ای توصیه می‌کنند غلات کامل دست‌کم نیمی از کل غلات مصرفی را تشکیل دهند.

البته مصرف مکمل‌های فیبر با مصرف غذاهای طبیعی یکسان نیست. در حال حاضر شواهد کافی وجود ندارد که مکمل‌های فیبر مانند پسیلیوم یا سبوس گندم بتوانند به‌طور قطعی از پولیپ‌های روده بزرگ جلوگیری کنند. بهتر است فیبر مورد نیاز بدن تا حد امکان از غذاهای کامل گیاهی دریافت شود.

حبوبات و خواص محافظتی آن‌ها

حبوباتی مانند لوبیا، عدس، نخود و سویا از منابع ارزشمند تغذیه سالم هستند. این مواد غذایی علاوه بر فیبر، پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی مختلفی دارند.

افزودن حبوبات به رژیم غذایی روزانه می‌تواند راه ساده‌ای برای افزایش مصرف غذاهای گیاهی باشد. برای مثال می‌توان از عدس در سوپ، لوبیا در خوراک‌ها یا نخود در سالاد استفاده کرد.

حبوبات همچنین می‌توانند جایگزین بخشی از گوشت در بعضی وعده‌های غذایی شوند. این جایگزینی از این جهت اهمیت دارد که الگوهای غذایی سالم معمولاً بر منابع پروتئینی گیاهی، ماهی و مرغ تأکید بیشتری دارند و مصرف گوشت قرمز و فرآوری‌شده را محدود می‌کنند.

البته نباید ادعا کرد که حبوبات مستقیماً سلول‌های سرطانی را از بین می‌برند. نقش آنها بیشتر در چارچوب یک الگوی غذایی سالم و متعادل قابل بررسی است.

میوه‌ها و سبزیجات رنگارنگ

میوه‌ها و سبزیجات منابع مهم فیبر، ویتامین‌ها، مواد معدنی و ترکیبات گیاهی مختلف هستند. سبزیجاتی مانند بروکلی، گل‌کلم، کلم، هویج و گوجه‌فرنگی و میوه‌هایی مانند پرتقال، سیب و انواع توت‌ها می‌توانند تنوع غذایی را افزایش دهند.

انواع مختلف سبزیجات و میوه‌ها ترکیبات متفاوتی دارند؛ بنابراین بهتر است به جای تمرکز روی یک نوع خاص، از رنگ‌ها و انواع مختلف آنها استفاده کنید.

برای مثال، می‌توانید در یک روز از سبزیجات سبز، قرمز، نارنجی و بنفش استفاده کنید و میوه‌های مختلف را نیز در میان‌وعده‌ها قرار دهید. چنین الگویی می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم برای کاهش خطر بیماری‌های مزمن باشد.

با این حال، نباید یک میوه یا سبزی خاص را «ضدسرطان قطعی» دانست. شواهد علمی بیشتر از یک الگوی کلی تغذیه سالم حمایت می‌کنند تا مصرف یک ماده غذایی منفرد.

ماهی و چربی‌های مفید

ماهی‌هایی مانند سالمون و ساردین منابع خوبی از پروتئین و چربی‌های غیراشباع، از جمله اسیدهای چرب امگا ۳، هستند. این نوع چربی‌ها برای سلامت قلب و عروق مفیدند و می‌توانند بخشی از یک الگوی غذایی سالم باشند.

بااین‌حال، شواهد درباره اینکه مصرف ماهی یا امگا ۳ به‌طور مستقیم از سرطان کولون جلوگیری می‌کند، به اندازه‌ای قطعی نیست که بتوان ماهی را یک ماده غذایی ضدسرطان معرفی کرد.

بهتر است ماهی در کنار سایر منابع پروتئین مانند حبوبات، مرغ و مغزها در برنامه غذایی قرار گیرد. جایگزین کردن برخی وعده‌های گوشت قرمز با ماهی می‌تواند به کاهش مصرف گوشت قرمز کمک کند و با اصول یک الگوی تغذیه سالم هماهنگ باشد.

در انتخاب ماهی نیز بهتر است تنوع را رعایت کنید و درباره میزان مصرف ماهی‌های دارای جیوه بالا، به‌خصوص برای زنان باردار و گروه‌های حساس، از توصیه‌های معتبر ایمنی غذایی پیروی کنید.

چرا باید مصرف گوشت قرمز را کم کنیم؟

گوشت قرمز شامل گوشت‌هایی مانند گاو، گوسفند، خوک و بز است. شواهد موجود نشان می‌دهد مصرف بیشتر گوشت قرمز با افزایش خطر سرطان کولورکتال ارتباط دارد. به همین دلیل، سازمان‌های معتبر سرطان توصیه می‌کنند مصرف گوشت قرمز محدود شود و به جای آن از منابع پروتئینی مانند ماهی، مرغ و حبوبات بیشتر استفاده شود.

احتمالاً عوامل مختلفی در این ارتباط نقش دارند. ترکیبات موجود در گوشت و همچنین روش پخت آن می‌توانند در این زمینه اهمیت داشته باشند. برای مثال، پختن گوشت در دمای بسیار بالا، سرخ کردن یا کباب کردن شدید می‌تواند ترکیباتی مانند آمین‌های هتروسیکلیک و هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای ایجاد کند که درباره ارتباط آنها با سرطان مطالعات زیادی انجام شده است.

به همین دلیل، بهتر است مصرف گوشت قرمز متعادل باشد و تمام نیاز پروتئینی خود را از گوشت قرمز تأمین نکنید.

خطرات گوشت‌های فرآوری‌شده

گوشت‌های فرآوری‌شده شامل محصولاتی مانند سوسیس، کالباس، بیکن، هات‌داگ و برخی گوشت‌های دودی، نمک‌سود یا فرآوری‌شده هستند.

شواهد ارتباط مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده با افزایش خطر سرطان کولورکتال را به‌طور قابل‌توجهی تأیید کرده‌اند. آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) گوشت فرآوری‌شده را در گروه «سرطان‌زا برای انسان» قرار داده است. این طبقه‌بندی به معنای آن است که شواهد کافی درباره توانایی آن در ایجاد سرطان وجود دارد؛ نه اینکه مصرف یک بار یا مقدار کمی از آن حتماً باعث سرطان شود.

بنابراین بهتر است سوسیس، کالباس، بیکن و سایر گوشت‌های فرآوری‌شده را تا حد امکان از برنامه روزانه حذف یا مصرف آنها را بسیار محدود کنید.

در عوض می‌توانید از تخم‌مرغ، ماهی، مرغ، حبوبات و مغزها به‌عنوان بخشی از یک رژیم غذایی متنوع استفاده کنید.

تأثیر الکل بر سرطان روده بزرگ

الکل یکی از عوامل قابل پیشگیری مرتبط با سرطان است. شواهد نشان می‌دهند که افزایش مصرف الکل با افزایش خطر سرطان کولورکتال ارتباط دارد و هرچه میزان مصرف بیشتر باشد، خطر نیز بیشتر می‌شود.

بنابراین برخلاف تصور رایج، نمی‌توان گفت مصرف مقدار مشخصی از الکل برای پیشگیری از سرطان بی‌خطر است. توصیه انجمن سرطان آمریکا این است که بهتر است افراد الکل مصرف نکنند؛ و اگر فردی تصمیم به مصرف دارد، مقدار آن را به حداکثر یک نوشیدنی در روز برای زنان و دو نوشیدنی در روز برای مردان محدود کند.

نکته مهم این است که نوع الکل تفاوت تعیین‌کننده‌ای ندارد؛ یعنی نمی‌توان گفت شراب، آبجو یا نوشیدنی‌های الکلی دیگر به دلیل نوع خاص خود از نظر سرطان بی‌خطر هستند. خود الکل عامل مهم‌تری است.

سایر خوراکی‌هایی که در حال بررسی هستند.

درباره تأثیر بعضی خوراکی‌ها مانند قهوه، چای، سیر و برخی ترکیبات گیاهی بر خطر سرطان روده بزرگ تحقیقات زیادی انجام شده است. با این حال، شواهد درباره بسیاری از این مواد هنوز آن‌قدر قطعی نیست که بتوان آنها را به‌عنوان روش مشخص پیشگیری از سرطان کولون توصیه کرد.

به همین دلیل، بهتر است به جای جست‌وجوی یک «ابرغذا» یا یک ماده غذایی معجزه‌آسا، روی الگوی کلی رژیم غذایی تمرکز کنیم.

همچنین مصرف مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی یا ویتامین‌ها بدون نیاز پزشکی توصیه نمی‌شود. شواهد قانع‌کننده‌ای وجود ندارد که مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی بتوانند خطر ابتلا به سرطان را کاهش دهند و غذاهای کامل معمولاً انتخاب بهتری برای تأمین ویتامین‌ها و مواد معدنی هستند.

در کنار تغذیه، فعالیت بدنی و کنترل وزن نیز اهمیت دارند. توصیه انجمن سرطان آمریکا برای بزرگسالان، انجام ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته یا ۷۵ تا ۱۵۰ دقیقه فعالیت شدید در هفته است.

همچنین افرادی که از نظر خانوادگی یا پزشکی در معرض خطر بیشتری برای سرطان کولون هستند، نباید فقط به تغییر رژیم غذایی تکیه کنند و لازم است درباره برنامه مناسب غربالگری با پزشک مشورت کنند.

جمع‌بندی

پیشگیری از سرطان کولون یک موضوع چندعاملی است و نمی‌توان آن را فقط به یک ماده غذایی یا یک رژیم خاص نسبت داد. بااین‌حال، شواهد از یک الگوی تغذیه سالم شامل مقدار زیادی سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل و مصرف محدود گوشت قرمز و به‌ویژه گوشت‌های فرآوری‌شده حمایت می‌کنند. لبنیات و دریافت کافی کلسیم نیز ممکن است با کاهش خطر سرطان کولورکتال ارتباط داشته باشند، اما مصرف مکمل‌ها برای پیشگیری از سرطان نباید بدون نظر پزشک انجام شود. کاهش یا حذف الکل، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم و ترک سیگار نیز بخش‌های مهم یک برنامه جامع کاهش خطر هستند. در نهایت، بهترین رویکرد این نیست که به دنبال یک غذای معجزه‌آسا برای پیشگیری از سرطان کولون باشیم؛ بلکه باید یک رژیم غذایی متنوع و متعادل را در کنار سبک زندگی سالم دنبال کنیم و غربالگری‌های توصیه‌شده را نیز جدی بگیریم.