۱. مقدمه

درمان سرطان می‌تواند روی حس چشایی و بویایی شما تأثیر بگذارد. ممکن است غذاهایی که قبلاً دوست داشتید، حالا بی‌مزه، تلخ، بیش از حد شیرین یا حتی ناخوشایند به نظر برسند. برخی افراد نیز به‌خصوص پس از مصرف بعضی داروهای ضدسرطان، طعم فلزی یا شیمیایی در دهان احساس می‌کنند. این تغییرات شایع هستند و در بسیاری از بیماران پس از پایان درمان بهبود پیدا می‌کنند، هرچند زمان بهبود در افراد مختلف متفاوت است.

این مشکل فقط مسئله خوش‌طعم بودن غذا نیست. وقتی مزه غذاها تغییر می‌کند، ممکن است فرد تمایل کمتری به غذا خوردن داشته باشد و کالری و پروتئین کافی دریافت نکند. سوءتغذیه نیز می‌تواند با ضعف، کاهش وزن و دشوارتر شدن روند بهبودی همراه باشد. بنابراین، تغذیه مناسب یکی از بخش‌های مهم مراقبت حمایتی در دوران درمان سرطان است.

اگر در حال درمان سرطان هستید، ممکن است متوجه شده باشید که مزه غذاها برایتان تغییر کرده است. بعضی غذاها بی‌مزه‌اند، بعضی خیلی شیرین یا شور شده‌اند و گاهی هم طعم فلزی در دهان احساس می‌شود. در چنین شرایطی لازم نیست خودتان را مجبور کنید همه غذاها را مانند گذشته مصرف کنید. می‌توانید موقتاً غذاها و روش‌های پخت مختلف را امتحان کنید تا گزینه‌هایی را پیدا کنید که برایتان قابل‌تحمل‌تر و خوش‌طعم‌تر هستند.

تا زمانی که اشتها و تحمل غذایی شما به حالت عادی برگردد، سعی کنید دریافت کافی انرژی، پروتئین و مایعات را در اولویت قرار دهید. اگر بیماری یا درمان شما باعث ایجاد محدودیت‌های تغذیه‌ای خاصی شده است، رژیم غذایی مناسب باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.

۲. چرا ممکن است لازم باشد رژیم غذایی را کمی تغییر دهیم؟

اگر همیشه رژیم خاصی داشته‌اید، مثلاً رژیم کم‌نمک، کم‌چرب یا رژیم غذایی مخصوص دیابت، ممکن است در دوران درمان لازم باشد برخی محدودیت‌های غذایی با توجه به وضعیت شما بازبینی شوند. با این حال، این به معنای کنار گذاشتن خودسرانه رژیم غذایی یا توصیه‌های پزشکی نیست. نوع سرطان، درمان مورد استفاده، وزن بدن، بیماری‌های زمینه‌ای و عوارض درمان همگی در تعیین رژیم غذایی مناسب نقش دارند.

در برخی بیماران، هدف اصلی در دوره‌هایی که اشتها کم شده است، جلوگیری از کاهش وزن و تأمین انرژی و پروتئین کافی است؛ در حالی که برای برخی دیگر ممکن است همچنان محدودیت‌هایی مانند کنترل قند خون، نمک یا مایعات اهمیت داشته باشد. بنابراین، هر تغییری در رژیم غذایی بهتر است با پزشک یا متخصص تغذیه هماهنگ شود.

همچنین تصور اینکه یک رژیم غذایی خاص به‌تنهایی می‌تواند جایگزین درمان سرطان شود، درست نیست. تغذیه مناسب می‌تواند به حفظ وضعیت تغذیه‌ای، قدرت بدنی و تحمل بهتر درمان کمک کند، اما برنامه درمان سرطان باید طبق نظر تیم پزشکی ادامه پیدا کند.

نکته مهم: اگر دهان یا گلویتان زخم یا حساس است، از غذاهای تند، ترش، بسیار شور، اسیدی، خشک یا خیلی داغ استفاده نکنید؛ زیرا این مواد ممکن است درد و سوزش را بیشتر کنند. در این شرایط، غذاهای نرم، مرطوب و خنک یا ولرم معمولاً قابل‌تحمل‌تر هستند.

۳. راهکارهای عملی برای تغییر مزه غذاها

۳.۱. اگر غذا بی‌مزه شده است.

اگر غذاها بی‌مزه یا کم‌طعم شده‌اند، می‌توانید با استفاده از چاشنی‌ها و طعم‌دهنده‌های مناسب، طعم آن‌ها را تقویت کنید. بهتر است هر بار یک تغییر کوچک ایجاد کنید تا متوجه شوید کدام طعم برای شما مناسب‌تر است.

هنگام آشپزی می‌توانید از موارد زیر استفاده کنید:

• سس باربیکیو، کچاپ، خردل یا سس‌های مناسب، در صورتی که باعث تحریک دهان نشوند.
• ادویه‌ها و سبزی‌های معطر مانند ریحان، آویشن، رزماری، نعناع، پاپریکا، زردچوبه یا زنجبیل.
• مقدار کمی سرکه یا آب‌لیمو، در صورتی که زخم یا حساسیت دهان و گلو ندارید.
• سس‌های خانگی، ماست یا سایر طعم‌دهنده‌هایی که با رژیم غذایی شما سازگار هستند.
• آب‌گوشت، عصاره یا سس مناسب برای مرطوب و خوش‌طعم کردن غذاهای خشک.

برای بهتر شدن مزه غذا نیز می‌توانید موارد زیر را امتحان کنید:

• کمی پیاز یا سیر خردشده یا پخته‌شده.
• فلفل دلمه‌ای خردشده.
• پنیر با طعم قوی، در صورتی که با رژیم غذایی و تحمل شما سازگار باشد.
• مغزها یا دانه‌های خردشده.
• انواع سس و چاشنی‌های خانگی.
• سبزی‌های تازه یا خشک معطر.

اگر غذاهای شیرین برایتان خوش‌طعم‌تر هستند، می‌توانید در صورت نداشتن منع پزشکی، به برخی غذاهای مناسب مانند غلات صبحانه یا ماست، مقدار کمی عسل، دارچین، کشمش یا میوه اضافه کنید. با این حال، مصرف زیاد قند و شیرینی برای همه بیماران ضروری نیست و بهتر است میزان آن متناسب با شرایط فردی و توصیه متخصص تغذیه باشد.

گاهی نیز تغییر دمای غذا می‌تواند کمک کند. بعضی افراد غذاهای سرد یا هم‌دمای اتاق را بهتر از غذاهای داغ تحمل می‌کنند، به‌خصوص زمانی که بوهای غذا باعث تهوع یا بی‌میلی می‌شوند.

۳.۲. اگر غذا بیش از حد شیرین است.

اگر احساس می‌کنید غذاها خیلی شیرین شده‌اند، راهکارهای زیر را امتحان کنید:

• مقدار کمی نمک به غذا اضافه کنید، به شرطی که محدودیت مصرف سدیم نداشته باشید.
• از مقدار کمی سرکه یا آب‌لیمو استفاده کنید، به شرطی که دهان و گلویتان زخم یا حساس نباشد.
• آب‌میوه را با آب رقیق کنید؛ برای مثال می‌توانید نیمی از لیوان را آب‌میوه و نیمی دیگر را آب در نظر بگیرید.
• به نوشیدنی‌ها یا میلک‌شیک‌ها مقداری ماست ساده یا شیر اضافه کنید.
• به جای شیرینی‌های بسیار شیرین، از ماست ساده، میوه تازه یا میوه پخته استفاده کنید.
• غذاهای سبزیجاتی یا غذاهایی با طعم ملایم و غیرشیرین را امتحان کنید.

به جای تنقلات شیرین نیز می‌توانید از گزینه‌هایی مانند موارد زیر استفاده کنید:

• پنیر
• مغزها و دانه‌ها
• تخم‌مرغ
• کره بادام‌زمینی
• ماست
• بیسکویت ساده همراه با پنیر

اگر مربا یا شیره برایتان بیش از حد شیرین شده است، می‌توانید در صورت سازگاری با نیازهای تغذیه‌ای خود، از گزینه‌هایی مانند نان و پنیر یا نان همراه با مقدار کمی کره استفاده کنید.

۳.۳. اگر غذا بیش از حد شور یا طعم فلزی دارد.

اگر غذاها بیش از حد شور به نظر می‌رسند، می‌توانید:

• از مقدار کمی شکر یا عسل برای متعادل کردن طعم استفاده کنید، در صورتی که با شرایط پزشکی شما سازگار باشد.
• غذا را بدون نمک یا با مقدار کمتری نمک بپزید.
• به جای نمک از سبزی‌های معطر و ادویه‌های مناسب استفاده کنید.
• مصرف غذاهای آماده، فرآوری‌شده و کنسروی را کاهش دهید، زیرا بسیاری از این محصولات سدیم بالایی دارند.

اگر طعم فلزی یا تلخ در دهان احساس می‌کنید:

• از قاشق، چنگال و چاقوی پلاستیکی، سیلیکونی، چوبی یا بامبو استفاده کنید.
• در صورت امکان از ظروف شیشه‌ای یا غیر فلزی استفاده کنید.
• آدامس یا آب‌نبات بدون قند با طعم‌هایی مانند نعناع یا لیمو را امتحان کنید.
• اگر گوشت قرمز طعم فلزی دارد، موقتاً از منابع پروتئینی دیگری استفاده کنید.
• گوشت را با مواد مناسب مزه‌دار و در یخچال مرینیت کنید تا طعم آن بهتر شود.

۴. وقتی گوشت طعم خوبی ندارد، چه جایگزینی انتخاب کنیم؟

بعضی افراد در دوران درمان سرطان متوجه می‌شوند که گوشت قرمز طعم تلخ، فلزی یا ناخوشایندی پیدا کرده است. در این صورت لازم نیست برای تأمین پروتئین حتماً گوشت قرمز مصرف کنید. می‌توانید از منابع دیگر پروتئین استفاده کنید، مانند:

• حبوبات مانند عدس، لوبیا و نخود
• تخم‌مرغ
• پنیر و ماست
• مرغ یا بوقلمون
• ماهی تازه یا منجمد که به‌طور کامل پخته شده باشد.
• کره بادام‌زمینی
• توفو
• کینوا
• مغزها و دانه‌ها

این منابع می‌توانند به حفظ دریافت پروتئین کمک کنند و انتخاب بین آن‌ها را می‌توان بر اساس ذائقه، تحمل گوارشی و توصیه متخصص تغذیه انجام داد.

همچنین می‌توانید گوشت را همراه با غذاهای دیگر مصرف کنید؛ برای مثال در سوپ، خورشت، لازانیا یا ماکارونی. خواباندن گوشت در سس یا مقدار مناسبی از آب‌میوه طبیعی قبل از پخت نیز ممکن است طعم آن را بهتر کند. برای حفظ ایمنی غذایی، گوشت باید در یخچال مرینیت شود و کاملاً پخته شود.

غذاهای پروتئینی که سرد یا در دمای اتاق سرو می‌شوند، گاهی راحت‌تر خورده می‌شوند؛ مانند سالاد مرغ، ساندویچ مرغ یا سایر غذاهای آماده‌شده با رعایت اصول ایمنی غذایی. این روش به‌خصوص زمانی می‌تواند مفید باشد که بوی غذاهای داغ باعث تهوع یا بی‌اشتهایی می‌شود.

۵. نکات مهم درباره ایمنی غذا و بهداشت دهان

اگر در اثر درمان سرطان سیستم ایمنی شما ضعیف شده است، رعایت ایمنی مواد غذایی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برخی درمان‌ها می‌توانند توانایی بدن برای مقابله با عفونت‌های ناشی از غذای آلوده را کاهش دهند.

در چنین شرایطی:

• دست‌ها را پیش و پس از آماده‌سازی غذا به‌خوبی بشویید.
• برای گوشت خام و مواد غذایی آماده مصرف از تخته و ظروف جداگانه استفاده کنید.
• گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ را به‌طور کامل بپزید.
• از شیر، لبنیات و آب‌میوه‌های غیرپاستوریزه استفاده نکنید.
• از ماهی و صدف خام یا نیم‌پز و سایر مواد غذایی خام پرخطر پرهیز کنید.
• میوه‌ها و سبزیجات را به‌خوبی بشویید و طبق توصیه تیم درمان مصرف کنید.
• غذاهای فاسدشدنی را بیش از دو ساعت در دمای اتاق نگه ندارید؛ اگر دمای محیط بیش از ۳۲ درجه سانتی‌گراد است، این زمان به یک ساعت کاهش می‌یابد.
• باقی‌مانده غذا را در ظروف کم‌عمق قرار دهید و هرچه سریع‌تر در یخچال یا فریزر بگذارید.

بهداشت دهان و دندان نیز اهمیت زیادی دارد. تغییر مزه ممکن است با خشکی دهان، زخم‌های دهانی، مشکلات دندان و لثه یا عفونت‌های دهان مرتبط باشد. تمیز نگه داشتن دهان و بررسی روزانه آن می‌تواند به شناسایی زودهنگام مشکلات کمک کند.

اگر در دهان خود زخم، لکه‌های سفید، قرمزی، تورم، درد یا حساسیت غیرمعمول مشاهده کردید، موضوع را به پزشک یا تیم درمان اطلاع دهید. در صورت نیاز نیز از دندان‌پزشک کمک بگیرید.

اگر فکر می‌کنید تغییر مزه غذا به دلیل داروهای شماست، با پزشک صحبت کنید. هیچ دارویی را بدون هماهنگی با پزشک قطع یا دوز آن را تغییر ندهید.

۶. توصیه‌های کلی برای بهتر غذا خوردن در دوران درمان

برای اینکه رژیم غذایی شما در دوران درمان سرطان قابل‌تحمل‌تر و متنوع‌تر باشد، نکات زیر می‌توانند کمک‌کننده باشند:

• غذاهایی انتخاب کنید که ظاهر و رنگ مناسبی دارند.
• از غذاهایی با رنگ‌ها، بافت‌ها و دماهای متنوع استفاده کنید.
• اگر بوهای غذا اذیتتان می‌کند، غذا را سرد یا در دمای اتاق مصرف کنید.
• هنگام آشپزی از هود یا تهویه مناسب استفاده کنید تا بوی غذا کمتر در محیط بماند.
• برای از بین بردن طعم بد دهان، مایعات مناسب بنوشید یا از آدامس و آب‌نبات بدون قند استفاده کنید.
• وعده‌های غذایی را کوچک‌تر و در صورت نیاز تعداد آن‌ها را بیشتر کنید.
• در زمان‌هایی که اشتهای بیشتری دارید، غذاهای پرپروتئین و پرانرژی‌تر مصرف کنید.
• اگر خوردن غذای جامد دشوار است، با نظر متخصص تغذیه از نوشیدنی‌های مغذی یا مکمل‌های تغذیه‌ای مناسب استفاده کنید.
• یک دفترچه ساده برای ثبت غذاها و نوشیدنی‌هایی که طعم خوبی دارند یا باعث ناراحتی می‌شوند داشته باشید. این کار به شناسایی غذاهای قابل‌تحمل کمک می‌کند.
• اگر دهان یا گلو زخم است، غذاهای نرم، مرطوب، خنک یا ولرم را انتخاب کنید و از غذاهای تند، اسیدی، بسیار شور، خشک و ترد دوری کنید.

اگر با وجود رعایت این نکات همچنان اشتها ندارید، نمی‌توانید غذای کافی بخورید یا وزن شما در حال کاهش است، حتماً از پزشک یا متخصص تغذیه کمک بگیرید. گاهی لازم است رژیم غذایی به‌صورت اختصاصی تنظیم شود تا انرژی و پروتئین مورد نیاز بدن تأمین شود.

۷. جمع‌بندی

تغییر مزه و بوی غذا در دوران درمان سرطان موضوعی نسبتاً شایع است و می‌تواند در اثر خود بیماری، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، برخی درمان‌های دیگر، خشکی دهان یا مشکلات دهان و دندان ایجاد شود. این مسئله در بسیاری از افراد با گذشت زمان بهتر می‌شود، اما تا آن زمان ممکن است غذا خوردن را دشوار کند.

با چند تغییر ساده در روش پخت و انتخاب غذا می‌توان این مشکل را تا حدی مدیریت کرد. استفاده از ادویه‌ها و سبزی‌های معطر برای غذاهای بی‌مزه، متعادل کردن طعم غذاهای بیش از حد شیرین یا شور، استفاده از ظروف غیر فلزی در صورت وجود طعم فلزی و جایگزین کردن گوشت قرمز با منابع دیگر پروتئین از جمله راهکارهای مفید هستند.

در دوران درمان سرطان، هدف اصلی رژیم غذایی این نیست که بیمار حتماً همه غذاها را مانند قبل مصرف کند؛ بلکه مهم است بتواند متناسب با شرایط خود، انرژی، پروتئین و مایعات کافی دریافت کند و تا حد امکان وزن و توان جسمی خود را حفظ نماید.

در عین حال، هیچ رژیم غذایی یا ماده غذایی خاصی نباید به‌عنوان جایگزین درمان سرطان معرفی شود. رژیم غذایی مناسب می‌تواند بخشی از مراقبت حمایتی و تغذیه‌ای در کنار درمان پزشکی باشد، نه جایگزین آن.

اگر تغییرات چشایی باعث کاهش وزن، ضعف قابل‌توجه، کم‌آبی بدن، بی‌اشتهایی مداوم یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن کافی شده است، با پزشک و متخصص تغذیه مشورت کنید تا علت مشکل بررسی و رژیم غذایی متناسب با وضعیت شما تنظیم شود.