۱. مقدمه

در بسیاری از افراد مبتلا به سرطان، اشتها کاهش پیدا می‌کند. این موضوع ممکن است به دلیل خود بیماری یا به‌خاطر عوارض درمان ایجاد شود. تهوع، استفراغ، تغییر حس چشایی و بویایی، درد، خستگی، زخم دهان، مشکلات بلع و احساس سیری زودرس نیز می‌توانند غذا خوردن را دشوارتر کنند.

وقتی فرد میل کمی به غذا دارد، ممکن است مقدار غذای مصرفی او کاهش پیدا کند و در نتیجه وزن و توده عضلانی نیز کاهش یابد. در چنین شرایطی، توجه به تغذیه سالم و دریافت کافی انرژی و پروتئین اهمیت زیادی دارد. هدف از تغذیه در این دوره، کمک به حفظ قدرت بدن، جلوگیری از سوءتغذیه تا حد امکان و حمایت از فرد در طول درمان سرطان است.

در این مطلب چند راهکار ساده و کاربردی برای بهتر غذا خوردن در دوران درمان سرطان ارائه شده است. البته نیازهای تغذیه‌ای افراد با یکدیگر متفاوت است و در صورت کاهش وزن قابل توجه، بی‌اشتهایی مداوم یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن، بهتر است با پزشک یا متخصص تغذیه آشنا با مراقبت‌های سرطان مشورت شود.

۲. بی‌اشتهایی در زمان درمان سرطان

گاهی خود سرطان یا درمان‌های آن باعث می‌شوند که اشتهای شما کم شود. این بی‌اشتهایی ممکن است موقتی باشد یا در طول دوره درمان ادامه پیدا کند. به همین دلیل، بهتر است کاهش اشتها را با تیم درمان در میان بگذارید، به‌خصوص اگر هم‌زمان وزن کم می‌کنید یا نمی‌توانید مقدار کافی غذا و مایعات دریافت کنید.

حتی اگر تمایل زیادی به غذا خوردن ندارید، بسیار مهم است که در طول درمان سرطان تا حد امکان کالری، پروتئین و مایعات کافی دریافت کنید. توصیه‌های زیر می‌توانند به شما کمک کنند غذاها و میان‌وعده‌هایی انتخاب کنید که هم برایتان خوشایندتر باشند و هم مواد مغذی لازم را به بدنتان برسانند.

در برخی افراد، بی‌اشتهایی و کاهش وزن ممکن است بخشی از یک وضعیت پیچیده‌تر مانند کاشکسی سرطان باشد. کاشکسی تنها نتیجه کم غذا خوردن نیست و با تغییرات متابولیک و التهابی بیماری نیز ارتباط دارد؛ بنابراین کاهش وزن و ضعف مداوم نباید صرفاً به «کم غذا خوردن» نسبت داده شود و لازم است توسط تیم درمان ارزیابی شود.

البته در برخی شرایط، مانند مراحل پیشرفته سرطان، اهداف تغذیه‌ای ممکن است با هدف درمانی و وضعیت عمومی فرد تغییر کند. در چنین شرایطی، پیروی از رژیم‌های سخت مانند رژیم کم‌نمک، کم‌چربی یا سایر رژیم‌های محدودکننده همیشه ضروری یا عملی نیست و باید با نظر پزشک و متخصص تغذیه تعیین شود.

گاهی اعضای خانواده یا مراقبان سلامت از روی دلسوزی، شما را تشویق می‌کنند که بیشتر غذا بخورید یا غذاهای خاصی مصرف کنید، اما فشار برای غذا خوردن می‌تواند استرس ایجاد کند. بهتر است درباره میزان و نوع غذا با متخصص تغذیه خود صحبت کنید تا برنامه‌ای متناسب با نیازها و تحمل شما تنظیم شود.

همچنین باید توجه داشت که تغذیه سالم نقش مهمی در حفظ وضعیت عمومی بدن دارد، اما هیچ ماده غذایی یا رژیم غذایی به‌تنهایی جایگزین درمان‌های استاندارد سرطان نیست. شواهد معتبری وجود ندارد که رژیم غذایی یا مکمل خاصی بتواند به‌تنهایی سرطان را درمان کند.

۳. مدیریت وعده‌های غذایی

۳.۱. وعده‌های کوچک اما متعدد بخورید.

اگر با خوردن مقدار کمی غذا سریع سیر می‌شوید، بهتر است به جای وعده‌های بزرگ، چند وعده کوچک در طول روز بخورید. برای بسیاری از افراد، خوردن هر ۲ تا ۳ ساعت یک وعده کوچک یا میان‌وعده قابل تحمل‌تر از سه وعده بزرگ است.

۳.۲. زمان مشخصی برای غذا خوردن داشته باشید.

اگر احساس گرسنگی نمی‌کنید، منتظر ایجاد احساس گرسنگی نمانید. سعی کنید در ساعت‌های مشخصی غذا یا میان‌وعده مصرف کنید. می‌توانید برای یادآوری، از آلارم تلفن همراه کمک بگیرید.

۳.۳. وقتی اشتها دارید بیشتر غذا بخورید.

زمان‌هایی که حالتان بهتر است یا اشتهای بیشتری دارید، از فرصت استفاده کنید و غذای بیشتری مصرف کنید. برای بعضی افراد صبح‌ها بهترین زمان برای غذا خوردن است؛ اما مهم‌تر از زمان مشخص، توجه به الگوی اشتهای خودتان است.

۳.۴. هنگام غذا خوردن زیاد مایعات ننوشید.

نوشیدن حجم زیادی از مایعات همراه غذا ممکن است باعث احساس سیری زودرس شود. بهتر است بیشتر مایعات را بین وعده‌های غذایی مصرف کنید و هنگام غذا خوردن به مقدار کمی بنوشید؛ البته اگر پزشک برای شما محدودیت یا دستور متفاوتی تعیین کرده است، همان دستور را رعایت کنید.

۳.۵. فضای غذا خوردن را دلپذیر کنید.

گوش دادن به موسیقی آرام، استفاده از نور مناسب، چیدن میز زیبا یا غذا خوردن در کنار اعضای خانواده می‌تواند تجربه غذا خوردن را خوشایندتر کند. محیط آرام و بدون فشار نیز اهمیت دارد.

۳.۶. غذاهای متنوع و رنگارنگ انتخاب کنید.

غذاهایی با رنگ، بافت و طعم متفاوت را امتحان کنید. تغییر حس چشایی در دوران درمان سرطان شایع است و ممکن است غذایی که قبلاً دوست داشتید، مدتی برایتان خوشایند نباشد. امتحان کردن گزینه‌های مختلف می‌تواند به پیدا کردن غذاهای قابل‌تحمل‌تر کمک کند.

۳.۷. از بوهایی که اذیت‌کننده هستند دوری کنید.

برخی بوها ممکن است تهوع یا بی‌اشتهایی را تشدید کنند. اگر بوی غذاهای گرم شما را اذیت می‌کند، غذاهای سرد یا هم‌دمای اتاق را امتحان کنید یا از دیگران بخواهید هنگام آماده‌سازی غذا پنجره را باز کنند و محیط را تهویه کنند.

۴. میان‌وعده‌ها و روش‌های افزایش اشتها

۴.۱. همیشه میان‌وعده در دسترس داشته باشید.

خوراکی‌های آماده و مورد علاقه خود را در خانه، محل کار یا هنگام بیرون رفتن در دسترس داشته باشید تا هر زمان که میل داشتید بتوانید چیزی بخورید. بهتر است بخشی از این میان‌وعده‌ها علاوه بر انرژی، پروتئین مناسبی نیز داشته باشند.

نمونه‌هایی از میان‌وعده‌های پرانرژی که آماده کردن آن‌ها آسان است عبارت‌اند از:

• پنیر
• ماست پرپروتئین یا ماست معمولی
• بستنی
• کمپوت میوه
• میوه خشک
• مغزها
• کره بادام‌زمینی یا سایر کره‌های مغزی همراه نان یا بیسکویت
• مافین
• پنیر لیقوان
• شیر یا شیرکاکائو
• اسموتی‌های تهیه‌شده با شیر و ماست

در دوره‌ای که اشتهای شما بسیار کم است و خطر کاهش وزن وجود دارد، ممکن است افزایش تراکم کالری و پروتئین غذا اهمیت بیشتری از محدود کردن چربی غذا داشته باشد. با این حال، نوع غذا باید با وضعیت پزشکی فرد، بیماری‌های زمینه‌ای و توصیه متخصص تغذیه هماهنگ شود.

۴.۲. قبل از خواب میان‌وعده بخورید.

خوردن یک میان‌وعده کوچک قبل از خواب می‌تواند راهی برای افزایش دریافت روزانه انرژی و پروتئین باشد و برای بسیاری از افراد اختلالی در وعده بعدی ایجاد نمی‌کند.

۴.۳. توصیه‌های عمومی

• غذاهای سرد یا هم‌دمای اتاق را امتحان کنید، چون ممکن است بوی کمتری داشته باشند.
• غذاهای جدید را امتحان کنید؛ ممکن است غذاهایی که قبلاً دوست نداشتید، در طول درمان برایتان خوشایندتر شوند.
• اگر پزشک اجازه دهد، فعالیت بدنی متناسب با توان فرد می‌تواند به حفظ عملکرد بدن و در برخی افراد به بهتر شدن اشتها کمک کند.
• در صورت نیاز، از نوشیدنی‌های مکمل غذایی پرانرژی و پرپروتئین با نظر متخصص تغذیه استفاده کنید.
• می‌توانید در خانه اسموتی درست کنید؛ مثلاً میوه را با ماست، شیر یا در صورت نیاز مقدار مناسبی بستنی مخلوط کنید.
• اگر غذاهای جامد برایتان دشوار هستند، سوپ، اسموتی، میلک‌شیک یا سایر غذاهای نرم و مایع می‌توانند راهی برای افزایش دریافت انرژی باشند.

۵. روش‌های ساده برای افزایش کالری غذا

در دوران بیماری و درمان، تأمین انرژی کافی اهمیت دارد، به‌خصوص زمانی که اشتها کاهش یافته است. برای افزایش کالری غذا می‌توانید:

• به غذاها مقدار مناسبی روغن زیتون یا سایر روغن‌های مورد استفاده در رژیم غذایی اضافه کنید.
• کره بادام‌زمینی یا کره مغزها را روی نان یا میوه بمالید.
• برای ساندویچ از نان‌های نرم و پرانرژی استفاده کنید.
• پودر شیر خشک را به شیر، سوپ یا دسر اضافه کنید تا انرژی و پروتئین آن افزایش یابد.
• آووکادو را به سالاد، ساندویچ یا اسموتی اضافه کنید.
• دانه‌هایی مانند تخمه آفتابگردان یا تخمه کدو را به غذا یا سالاد اضافه کنید.
• روی غلات صبحانه، ماست یا دسر از میوه خشک، مغزها یا مقدار مناسبی عسل استفاده کنید.
• نوشیدنی‌های پرکالری مانند اسموتی، میلک‌شیک یا برخی مکمل‌های خوراکی را با نظر متخصص تغذیه مصرف کنید.

افزودن مواد پرانرژی به غذا می‌تواند به افرادی که حجم کمی غذا می‌خورند کمک کند بدون اینکه مجبور باشند مقدار زیادی غذا مصرف کنند. برای مثال، افزودن آووکادو، پنیر، شیر کامل، مغزها یا گرانولا از روش‌های پیشنهادی برای افزایش کالری غذا هستند.

با این حال، جمله «هرچه چربی و قند بیشتر، بهتر» درست نیست. در دوره درمان ممکن است افزایش تراکم انرژی غذا مفید باشد، اما انتخاب مواد غذایی همچنان باید تا حد امکان متنوع و متناسب با وضعیت فرد باشد. هدف از تغذیه سالم، تأمین نیازهای بدن بدون ایجاد محدودیت‌های غیرضروری است.

۶. چگونه پروتئین بیشتری دریافت کنیم؟

پروتئین برای حفظ عضلات و ترمیم و ساخت بافت‌های بدن اهمیت دارد. در افراد مبتلا به سرطان، دریافت پروتئین کافی برای کمک به حفظ توده عضلانی اهمیت ویژه‌ای دارد و راهنماهای تغذیه سرطان معمولاً دریافت بیش از ۱ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز و در صورت امکان تا حدود ۱٫۵ گرم به ازای هر کیلوگرم را پیشنهاد کرده‌اند؛ با این حال، مقدار مناسب باید برای هر فرد بر اساس وضعیت بالینی و نظر تیم درمان تعیین شود.

چند راه ساده برای افزایش دریافت پروتئین:

• گوشت، مرغ، ماهی، پنیر یا حبوبات را به سوپ و غذاها اضافه کنید.
• سالادهایی که با مرغ، بوقلمون، تخم‌مرغ یا ماهی تهیه می‌شوند مصرف کنید.
• شیر پرپروتئین تهیه کنید؛ مثلاً با نظر متخصص تغذیه مقدار مناسبی پودر شیر خشک به شیر معمولی اضافه کنید.
• ماست، پنیر و تخم‌مرغ را به میان‌وعده‌ها و وعده‌های کوچک اضافه کنید.
• در صورت نیاز از مکمل‌های پروتئینی یا نوشیدنی‌های مکمل غذایی آماده با نظر پزشک یا متخصص تغذیه استفاده کنید.

اگر گوشت قرمز برای شما خوشایند نیست، می‌توانید از منابع دیگر پروتئین استفاده کنید، مانند:

• پنیر
• لوبیا
• عدس
• نخود
• تخم‌مرغ
• ماهی
• مرغ
• مغزها
• شیر
• ماست
• میلک‌شیک‌های غنی‌شده
• پودینگ‌های تهیه‌شده با شیر
• کینوا

بنابراین، برای دریافت پروتئین کافی لازم نیست حتماً گوشت قرمز مصرف کنید. انتخاب‌های متنوع می‌توانند به شما کمک کنند در دوران بی‌اشتهایی نیز منابع پروتئینی قابل‌تحمل‌تری پیدا کنید.

۷. اهمیت نوشیدن مایعات

نوشیدن مایعات کافی در دوران درمان سرطان بسیار مهم است، به‌خصوص اگر فرد به دلیل استفراغ، اسهال، تب یا کاهش دریافت غذایی در معرض کم‌آبی قرار داشته باشد. با این حال، نیاز به مایعات در همه افراد یکسان نیست.

اگر پزشک محدودیتی برای مصرف مایعات تعیین نکرده باشد، بهتر است در طول روز به‌طور منظم آب و سایر نوشیدنی‌های مناسب مصرف کنید. مقدار دقیق مورد نیاز باید با توجه به شرایط فردی و توصیه تیم درمان تعیین شود؛ برای برخی افراد، به‌خصوص کسانی که مشکلات کلیوی، قلبی یا شرایط پزشکی خاص دارند، ممکن است محدودیت مصرف مایعات وجود داشته باشد.

برای کاهش احتمال احساس سیری زودرس، بخش عمده مایعات را بین وعده‌های غذایی مصرف کنید و هنگام غذا خوردن فقط جرعه‌های کوچک بنوشید.

اگر نوشیدنی‌های خیلی شیرین را دوست ندارید، می‌توانید آن‌ها را با آب رقیق کنید. آب، شیر، سوپ، اسموتی و سایر نوشیدنی‌های مناسب نیز می‌توانند بخشی از دریافت مایعات روزانه باشند.

در صورت وجود استفراغ یا اسهال مداوم، کاهش واضح حجم ادرار، سرگیجه، خشکی شدید دهان یا ناتوانی در نوشیدن، لازم است سریعاً با تیم درمان تماس بگیرید.

۸. آیا باید مولتی‌ویتامین مصرف کنیم؟

اگر چند روز است که نمی‌توانید به اندازه کافی غذا بخورید، ممکن است پزشک یا متخصص تغذیه مصرف یک مکمل ویتامین و مواد معدنی را در شرایط خاص پیشنهاد کند. با این حال، مولتی‌ویتامین برای همه افراد مبتلا به سرطان ضروری نیست و نباید به‌صورت خودسرانه مصرف شود.

قبل از مصرف هر نوع مکمل حتماً با پزشک و متخصص تغذیه خود مشورت کنید، زیرا برخی مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی ممکن است با داروها یا درمان‌های سرطان تداخل داشته باشند و بر نحوه عملکرد درمان اثر بگذارند.

همچنین بهتر است بدون توصیه متخصص، از مصرف دوزهای بالای ویتامین‌ها و مواد معدنی خودداری کنید. «بیشتر» لزوماً به معنای «بهتر» نیست و نیاز به مکمل باید بر اساس وضعیت تغذیه‌ای، آزمایش‌ها، نوع درمان و نیاز فرد تعیین شود.

اگر از محصولات غذایی غنی‌شده مانند انرژی‌بارها، مکمل‌های تغذیه‌ای مایع یا اسموتی‌های غنی‌شده استفاده می‌کنید، ممکن است دریافت برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی شما نیز افزایش پیدا کند؛ بنابراین بهتر است مجموع دریافت مکمل‌ها و محصولات غنی‌شده با نظر متخصص بررسی شود. مکمل‌های خوراکی تغذیه‌ای می‌توانند برای افزایش دریافت انرژی و پروتئین مفید باشند، اما انتخاب آن‌ها باید بر اساس نیازهای فردی انجام شود.

در نهایت، هیچ مولتی‌ویتامین یا مکملی جایگزین درمان استاندارد سرطان نیست. تغذیه سالم می‌تواند از وضعیت عمومی بدن حمایت کند، اما درمان سرطان باید بر اساس برنامه‌ای باشد که توسط تیم پزشکی و متناسب با نوع و مرحله بیماری تعیین شده است.

۹. جمع‌بندی

کاهش اشتها و بی‌اشتهایی در دوران درمان سرطان اتفاقی شایع است و ممکن است به دلیل خود بیماری یا عوارض درمان ایجاد شود. با این حال، بی‌اشتهایی طولانی‌مدت نباید نادیده گرفته شود، به‌خصوص اگر با کاهش وزن، ضعف یا کاهش توده عضلانی همراه باشد.

خوردن وعده‌های کوچک و متعدد، استفاده از میان‌وعده‌های پرانرژی و پرپروتئین، افزودن مواد مغذی به غذاها، مصرف مایعات کافی و انتخاب غذاهای قابل‌تحمل می‌تواند به بهبود دریافت مواد مغذی کمک کند. برای بسیاری از افراد، چنین تغییراتی باعث می‌شود حتی در دوره‌های بی‌اشتهایی نیز دریافت انرژی و پروتئین آسان‌تر شود.

در این دوره، هدف اصلی تغذیه سالم این نیست که فرد حتماً یک رژیم غذایی سخت و محدودکننده را دنبال کند؛ بلکه باید تا حد امکان نیازهای بدن تأمین شود و برنامه غذایی با شرایط پزشکی و عوارض درمان هماهنگ باشد. اگر غذا خوردن دشوار شده یا وزن در حال کاهش است، کمک گرفتن از متخصص تغذیه می‌تواند بسیار مفید باشد.

همچنین باید به خاطر داشت که تغذیه مناسب بخشی از مراقبت حمایتی در مسیر درمان است، نه جایگزین درمان پزشکی. هیچ ماده غذایی، رژیم یا مکملی به‌تنهایی اثبات نشده است که بتواند سرطان را درمان کند. بنابراین بهترین رویکرد، ترکیب درمان پزشکی مناسب با تغذیه سالم، کنترل عوارض و حمایت تغذیه‌ای متناسب با نیازهای هر فرد است.

در نهایت، اگرچه بی‌اشتهایی ممکن است غذا خوردن را دشوار کند، با برنامه‌ریزی و چند تغییر ساده می‌توان دریافت انرژی، پروتئین و مایعات را بهتر کرد و از بدن در طول مسیر درمان سرطان حمایت بیشتری داشت.