۱. مقدمه

پیشرفت‌های پزشکی باعث شده است که امروزه بسیاری از افراد پس از درمان سرطان پستان سال‌های طولانی زندگی سالمی داشته باشند. با این حال، مراقبت از سلامت پس از پایان درمان اهمیت زیادی دارد. یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که پزشکان و پژوهشگران به آن توجه می‌کنند، کنترل وزن و داشتن سبک زندگی سالم است. تغذیه مناسب و فعالیت بدنی منظم نه‌تنها به حفظ سلامت عمومی کمک می‌کنند، بلکه می‌توانند خطر ابتلا به برخی بیماری‌های مزمن و حتی احتمال بازگشت سرطان را نیز کاهش دهند. پژوهش جدیدی که در ادامه با آن آشنا می‌شوید، نشان می‌دهد رژیم غذایی و ورزش هر کدام چه نقشی در کاهش وزن و حفظ سلامت بازماندگان سرطان پستان دارند.

۲. اهمیت کاهش وزن در بازماندگان سرطان پستان

بسیاری از زنانی که درمان سرطان پستان را پشت سر می‌گذارند، پس از پایان درمان با اضافه‌وزن یا چاقی روبه‌رو هستند. پزشکان معمولاً به این افراد توصیه می‌کنند در صورت امکان وزن خود را کاهش دهند، زیرا تحقیقات نشان داده‌اند اضافه‌وزن می‌تواند احتمال بازگشت سرطان را افزایش دهد و حتی خطر مرگ زودرس را نیز بیشتر کند.

علاوه بر این، چربی اضافی بدن تنها با سرطان ارتباط ندارد. تجمع بیش از حد چربی می‌تواند احتمال ابتلا به بیماری‌هایی مانند دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی، فشار خون بالا و سایر بیماری‌های مزمن را نیز افزایش دهد. به همین دلیل، کاهش وزن برای بسیاری از بازماندگان سرطان می‌تواند فواید قابل توجهی برای سلامت داشته باشد.

اما کاهش وزن همیشه ساده نیست. وقتی وزن کم می‌کنیم، فقط چربی‌های اضافی از بین نمی‌روند؛ بخشی از عضلات بدن نیز ممکن است کاهش پیدا کنند. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا عضلات برای حفظ قدرت بدن، انجام کارهای روزانه، حفظ تعادل و داشتن کیفیت زندگی مناسب ضروری هستند. به همین دلیل، پژوهشگران سال‌هاست در تلاش‌اند بهترین روش کاهش وزن را پیدا کنند؛ روشی که تا حد امکان چربی بدن را کاهش دهد و در عین حال از عضلات محافظت کند.

مطالعه جدیدی که با همکاری پژوهشگران مؤسسه آمریکایی تحقیقات سرطان انجام شده است، دقیقاً به همین موضوع پرداخته است. در این پژوهش، تأثیر دو عامل اصلی یعنی رژیم غذایی و ورزش به‌صورت جداگانه و همچنین در کنار یکدیگر بررسی شد تا مشخص شود کدام روش بیشترین تأثیر را بر کاهش وزن و حفظ سلامت بدن دارد. نتایج نشان داد افرادی که رژیم غذایی را رعایت کردند، چه به‌تنهایی و چه همراه با ورزش، کاهش وزن قابل توجهی داشتند. همچنین بیشتر وزن از دست‌رفته مربوط به چربی‌های بدن بود و تنها مقدار کمتری از بافت‌های عضلانی کاهش پیدا کرد که این موضوع خبر امیدوارکننده ای برای بازماندگان سرطان محسوب می‌شود.

۳. طراحی و روش اجرای مطالعه

برای اینکه پژوهشگران بتوانند به‌طور دقیق تأثیر رژیم غذایی و ورزش را بررسی کنند، مطالعه‌ای روی ۳۵۱ زن مبتلا به سرطان پستان انجام شد. همه این افراد حداقل شش ماه از پایان درمان سرطانشان گذشته بود و در زمان شروع پژوهش، دچار اضافه‌وزن یا چاقی بودند. میانگین سنی شرکت‌کنندگان نیز حدود ۶۰ سال بود. هدف اصلی این مطالعه این بود که مشخص شود رژیم غذایی، ورزش یا ترکیب این دو، کدام‌یک در کاهش وزن و بهبود سلامت بدن مؤثرتر هستند. برای رسیدن به این پاسخ، شرکت‌کنندگان به صورت تصادفی به چهار گروه تقسیم شدند:

گروه اول: ورزش: افراد این گروه فقط یک برنامه ورزشی منظم را دنبال کردند. این برنامه شامل دو نوع فعالیت بود: تمرین‌های هوازی مانند پیاده‌روی یا دوچرخه‌سواری، و تمرین‌های قدرتی یا مقاومتی برای تقویت عضلات. بخشی از این تمرین‌ها زیر نظر مربی و به‌صورت حضوری انجام می‌شد و بخشی دیگر را افراد در خانه انجام می‌دادند. هدف این برنامه تنها کاهش وزن نبود؛ بلکه افزایش آمادگی جسمانی، حفظ قدرت عضلات و بهبود وضعیت عمومی بدن نیز مدنظر قرار داشت.

گروه دوم: رژیم غذایی: افرادی که در این گروه قرار داشتند، به‌طور مرتب با متخصص تغذیه ملاقات می‌کردند و آموزش‌های لازم را دریافت می‌کردند. در پنج ماه اول، یک برنامه غذایی مشخص برای آن‌ها طراحی شد تا بتوانند میزان کالری دریافتی خود را کاهش دهند. پس از آن نیز آموزش‌هایی درباره خرید مواد غذایی سالم، روش‌های صحیح پخت غذا و تغییر عادت‌های غذایی دریافت کردند تا بتوانند این سبک تغذیه را در زندگی روزمره خود ادامه دهند. هدف اصلی این برنامه، کاهش حدود ۱۰ درصد از وزن بدن بود. همچنین به شرکت‌کنندگان توصیه شد مقدار بیشتری میوه، سبزیجات و غذاهای سالم مصرف کنند.

گروه سوم: رژیم غذایی همراه با ورزش: این گروه هر دو برنامه را هم‌زمان دنبال کردند. البته در ابتدای مطالعه، شرکت‌کنندگان ابتدا شش هفته فقط ورزش کردند و سپس برنامه رژیم غذایی نیز به فعالیت‌های آن‌ها اضافه شد. پژوهشگران می‌خواستند بررسی کنند که آیا ترکیب این دو روش می‌تواند نتیجه بهتری نسبت به هر کدام به‌تنهایی داشته باشد یا خیر.

گروه چهارم: گروه کنترل: افراد این گروه هیچ برنامه مشخصی برای کاهش وزن دریافت نکردند. تنها توصیه‌ای که به آن‌ها شد این بود که در صورت تمایل، درباره تغذیه و ورزش با پزشک یا سایر اعضای تیم درمانی خود مشورت کنند. وجود این گروه به پژوهشگران کمک کرد تا بتوانند نتایج سه گروه دیگر را به‌صورت دقیق با افرادی که هیچ برنامه ویژه‌ای نداشتند مقایسه کنند.

۴. تأثیر رژیم غذایی و ورزش بر کاهش وزن

یک سال پس از شروع مطالعه، نتایج بسیار جالبی به دست آمد. زنانی که فقط رژیم غذایی را رعایت کرده بودند، به‌طور متوسط حدود ۶ درصد از وزن بدن خود را از دست دادند. در گروهی که رژیم غذایی را همراه با ورزش انجام داده بودند، میزان کاهش وزن حتی کمی بیشتر بود و به بیش از ۷ درصد وزن بدن رسید.

اما نتیجه‌ای که شاید برای بسیاری از افراد تعجب‌آور باشد، مربوط به گروه ورزش بود. پژوهشگران دریافتند ورزش به‌تنهایی باعث کاهش قابل‌توجه وزن نشد. این موضوع به این معنا نیست که ورزش فایده‌ای ندارد؛ بلکه نشان می‌دهد اگر هدف اصلی کاهش وزن باشد، اصلاح رژیم غذایی نقش بسیار مهم‌تری نسبت به ورزش دارد.

دکتر «جاستین براون»، نویسنده اصلی این پژوهش، در این‌باره می‌گوید: اگر می‌خواهید وزن کم کنید، مهم‌ترین کار این است که کالری کمتری نسبت به قبل دریافت کنید. او توضیح می‌دهد که ورزش بیشتر به بدن کمک می‌کند وزن فعلی خود را حفظ کند و از افزایش وزن جلوگیری شود، اما به‌تنهایی معمولاً برای کاهش وزن کافی نیست. به گفته او، بسیاری از افراد تصور می‌کنند با ورزش کردن می‌توانند هر غذایی را بدون محدودیت مصرف کنند، در حالی که واقعیت چیز دیگری است. او جمله‌ای را بیان می‌کند که خلاصه نتایج این پژوهش است: «هیچ مقدار ورزشی نمی‌تواند اثر یک رژیم غذایی نامناسب را جبران کند.» به همین دلیل، اگر فردی قصد کاهش وزن داشته باشد، باید در کنار فعالیت بدنی، به نوع و مقدار غذایی که مصرف می‌کند نیز توجه ویژه‌ای داشته باشد.

۵. تغییرات ترکیب بدن پس از کاهش وزن

کم شدن عدد روی ترازو تنها چیزی نیست که اهمیت دارد. پزشکان علاوه بر وزن، به موضوع مهم دیگری به نام ترکیب بدن نیز توجه می‌کنند. ترکیب بدن نشان می‌دهد وزن هر فرد از چه بخش‌هایی تشکیل شده است. به‌طور کلی، بدن از دو قسمت اصلی تشکیل می‌شود:

• بافت چربی
• بافت بدون چربی که شامل عضلات، استخوان‌ها، اندام‌های داخلی و سایر بافت‌های بدن است.

هدف اصلی کاهش وزن این است که چربی‌های اضافی بدن کاهش پیدا کنند، نه عضلات. نتایج این پژوهش از این نظر خبر خوبی برای بازماندگان سرطان پستان بود. پژوهشگران دریافتند حدود ۶۵ درصد از وزن از دست‌رفته مربوط به چربی بدن بوده است. این یعنی تقریباً دو سوم کاهش وزن از ذخایر چربی تأمین شده و تنها حدود یک سوم آن مربوط به عضلات و سایر بافت‌های بدون چربی بوده است.

دکتر براون در این‌باره می‌گوید: وقتی افراد مبتلا به سرطان وزن کم می‌کنند، بیشتر وزنی که از دست می‌دهند چربی است و این موضوع از نظر سلامتی اتفاق مثبتی محسوب می‌شود. نتایج این پژوهش همچنین نشان داد که رژیم غذایی، چه به‌تنهایی و چه همراه با ورزش، باعث کاهش چربی احشایی نیز شده است. چربی احشایی همان چربی‌هایی هستند که در عمق شکم و اطراف اندام‌های داخلی مانند کبد، معده و روده‌ها قرار دارند. این نوع چربی با چربی زیر پوست تفاوت دارد و از نظر پزشکی خطرناک‌تر محسوب می‌شود، زیرا خطر ابتلا به بیماری‌هایی مانند دیابت نوع ۲، بیماری‌های قلبی و عروقی، فشار خون بالا، کبد چرب و برخی سرطان‌ها را افزایش می‌دهد. کاهش این نوع چربی یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این مطالعه بود.

خبر امیدوارکننده دیگر این بود که در طول یک سال مطالعه، تراکم استخوان شرکت‌کنندگان کاهش پیدا نکرد. این موضوع نشان می‌دهد که برنامه کاهش وزن اجراشده، دست‌کم در این مطالعه، تأثیر منفی قابل‌توجهی بر سلامت استخوان‌ها نداشته است. البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که همچنان باید هنگام کاهش وزن، به حفظ عضلات و سلامت استخوان‌ها توجه ویژه‌ای داشت؛ زیرا این دو عامل نقش مهمی در حفظ توانایی انجام فعالیت‌های روزانه و داشتن کیفیت زندگی مناسب دارند.

۶. نگرانی درباره کاهش توده عضلانی

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های پزشکان و متخصصان تغذیه این است که افراد هنگام کاهش وزن، علاوه بر چربی، بخشی از عضلات خود را نیز از دست بدهند. این موضوع برای بازماندگان سرطان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا عضلات سالم نقش مهمی در حفظ قدرت بدن، انجام کارهای روزمره، تعادل، راه رفتن و حتی استقلال فرد در زندگی دارند. اگر توده عضلانی بیش از حد کاهش پیدا کند، فرد ممکن است زودتر احساس خستگی کند، انجام فعالیت‌های روزانه برایش سخت‌تر شود و خطر زمین خوردن یا شکستگی استخوان نیز افزایش یابد. پژوهشگران این مطالعه تأکید می‌کنند که هرچند بیشتر وزن از دست‌رفته مربوط به چربی بود، اما بخشی از عضلات نیز کاهش پیدا کرد. به همین دلیل، هنگام برنامه‌ریزی برای کاهش وزن باید به حفظ توده عضلانی نیز توجه ویژه‌ای داشت.

آنجلا هامل، متخصص تغذیه در حوزه سرطان، می‌گوید: بزرگ‌ترین نگرانی من هنگام کاهش وزن بیماران مبتلا به سرطان این است که بخشی از توده عضلانی خود را از دست بدهند. او توضیح می‌دهد که این موضوع به‌ویژه برای زنان سالمند مبتلا به سرطان پستان اهمیت بیشتری دارد، زیرا با افزایش سن، ساختن دوباره عضلات بسیار دشوارتر از دوران جوانی است. به گفته او، حتی پس از پایان درمان سرطان نیز این خطر همچنان وجود دارد و به همین دلیل، انتخاب یک برنامه کاهش وزن مناسب باید با دقت و زیر نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.

۷. نقش ورزش در حفظ سلامت بازماندگان سرطان

اگرچه نتایج این مطالعه نشان داد که ورزش به‌تنهایی باعث کاهش چشمگیر وزن نمی‌شود، اما این به معنای بی‌فایده بودن ورزش نیست. در واقع، ورزش فواید بسیار زیادی برای بازماندگان سرطان دارد و به همین دلیل همچنان یکی از مهم‌ترین توصیه‌های پزشکان محسوب می‌شود. فعالیت بدنی منظم می‌تواند:

• به حفظ قدرت عضلات کمک کند.
• از افزایش دوباره وزن جلوگیری کند.
• توانایی انجام فعالیت‌های روزانه را افزایش دهد.
• احساس خستگی ناشی از سرطان و درمان‌های آن را کاهش دهد.
• سلامت قلب و عروق را بهبود ببخشد.
• خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن را کاهش دهد.
• کیفیت زندگی و سلامت روان را بهتر کند.

پژوهشگران معتقدند رژیم غذایی و ورزش هر کدام نقش متفاوتی در سلامت بدن دارند. رژیم غذایی بیشتر به کاهش وزن کمک می‌کند، در حالی که ورزش به حفظ سلامتی، افزایش آمادگی جسمانی و جلوگیری از بازگشت وزن کمک می‌کند. به همین دلیل، بهترین نتیجه زمانی به دست می‌آید که این دو در کنار هم اجرا شوند.

دکتر جاستین براون در این‌باره می‌گوید: در نهایت، هم رژیم غذایی و هم ورزش فواید خاص خود را دارند و بهترین کار این است که هر دو را در کنار هم انجام دهیم. او همچنین تأکید می‌کند که بازماندگان سرطان باید اطلاعات کافی درباره مزایا و محدودیت‌های هر روش داشته باشند تا بتوانند با کمک پزشک، بهترین تصمیم را برای شرایط خود بگیرند.

۸. محدودیت‌های مطالعه

اگرچه این پژوهش یکی از مطالعات دقیق و نسبتاً طولانی در این زمینه به شمار می‌رود، اما پژوهشگران به چند محدودیت مهم نیز اشاره کرده‌اند. نخست اینکه شرکت‌کنندگان می‌دانستند در کدام گروه قرار گرفته‌اند؛ برای مثال، خودشان اطلاع داشتند که فقط ورزش می‌کنند یا رژیم غذایی دارند. این موضوع ممکن است روی رفتار یا پاسخ‌های آن‌ها در طول مطالعه تأثیر گذاشته باشد.

محدودیت دیگر این بود که همه شرکت‌کنندگان به لنف‌ا‌دم مبتلا بودند. لنف‌ا‌دم نوعی تورم است که ممکن است پس از درمان سرطان، به‌ویژه در دست یا پا ایجاد شود. به همین دلیل، نتایج این پژوهش ممکن است برای همه زنان مبتلا به سرطان پستان قابل تعمیم نباشد.

همچنین برنامه ورزشی این مطالعه بیشتر با هدف توان‌بخشی طراحی شده بود و شدت بالایی نداشت. پژوهشگران می‌گویند هنوز مشخص نیست اگر تمرین‌های قدرتی یا ورزشی شدیدتر انجام می‌شد، آیا می‌توانست از کاهش عضلات بهتر جلوگیری کند یا خیر. برای پاسخ به این سؤال، انجام پژوهش‌های بیشتری لازم است.

۹. توصیه‌های پژوهشگران برای بازماندگان سرطان پستان

پژوهشگران تأکید می‌کنند که کاهش وزن برای همه افراد شرایط یکسانی ندارد و نباید بدون مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود. سن، وضعیت جسمانی، نوع درمان، میزان فعالیت بدنی، بیماری‌های دیگر و حتی شرایط روحی هر فرد می‌تواند در انتخاب بهترین برنامه کاهش وزن نقش داشته باشد. به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره کاهش وزن باید کاملاً شخصی‌سازی‌شده باشد.

نکته مهم دیگری که پژوهشگران به آن اشاره می‌کنند این است که بسیاری از بزرگسالان، حتی اگر سابقه سرطان نداشته باشند، هر سال مقدار کمی وزن اضافه می‌کنند. به گفته دکتر براون، اگر یک بازمانده سرطان بتواند سال‌ها وزن خود را ثابت نگه دارد و از افزایش تدریجی وزن جلوگیری کند، همین موضوع نیز یک موفقیت مهم محسوب می‌شود. او می‌گوید: «اگر سال‌ها بعد که روی ترازو می‌روید، وزن شما تقریباً همان عدد قبلی باشد، این خودش یک موفقیت است.»

پژوهشگران همچنین یادآوری می‌کنند که تحقیقات زیادی در سال‌های اخیر نشان داده‌اند تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم می‌توانند به بهبود سلامت بازماندگان سرطان کمک کنند. به همین دلیل، توصیه می‌شود افرادی که درمان سرطان را پشت سر گذاشته‌اند، در صورت اجازه پزشک، همان توصیه‌های مربوط به تغذیه سالم و فعالیت بدنی را که برای عموم مردم ارائه می‌شود، رعایت کنند. مطالعات پیشین نیز نشان داده‌اند که ورزش می‌تواند بسیاری از مشکلات رایج پس از سرطان، مانند خستگی، کاهش توان جسمانی و افت کیفیت زندگی را تا حد زیادی کاهش دهد. علاوه بر این، پژوهشگران در بررسی دیگری که روی همین گروه از زنان انجام دادند، دریافتند اصلاح رژیم غذایی حتی می‌تواند کیفیت زندگی بازماندگان سرطان پستان را نیز بهبود ببخشد.

۱۰. جمع‌بندی

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که اگر بازماندگان سرطان پستان قصد کاهش وزن داشته باشند، اصلاح رژیم غذایی مهم‌ترین عامل موفقیت است. کاهش دریافت کالری باعث می‌شود بیشتر وزن ازدست‌رفته از چربی‌های اضافی بدن باشد؛ موضوعی که می‌تواند خطر بازگشت سرطان و ابتلا به بیماری‌های مزمن را کاهش دهد. البته در کنار کاهش چربی، ممکن است بخشی از توده عضلانی نیز از بین برود؛ بنابراین کاهش وزن باید با برنامه‌ریزی درست و زیر نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.

از سوی دیگر، هرچند ورزش به‌تنهایی کاهش وزن قابل‌توجهی ایجاد نمی‌کند، اما نقش بسیار مهمی در حفظ قدرت عضلات، جلوگیری از افزایش وزن، بهبود سلامت قلب، کاهش خستگی و افزایش کیفیت زندگی دارد. به همین دلیل، متخصصان معتقدند بهترین راه برای حفظ سلامت پس از درمان سرطان پستان، ترکیب یک رژیم غذایی سالم و متعادل با فعالیت بدنی منظم است. چنین رویکردی نه‌تنها به کنترل وزن کمک می‌کند، بلکه می‌تواند سلامت جسم و روان را نیز در سال‌های پس از درمان حفظ کرده و کیفیت زندگی بازماندگان سرطان را بهبود ببخشد.