۱. مقدمه

شاید برایتان جالب باشد که بدانید سرطان پروستات یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در میان مردان در سراسر جهان است و افزایش سن یکی از مهم‌ترین عوامل خطر آن محسوب می‌شود. با این حال، نباید تصور کنیم که سرطان پروستات همیشه به‌آرامی رشد می‌کند یا اینکه با تغییر رژیم غذایی می‌توان به‌طور قطعی جلوی آن را گرفت. رفتار این بیماری در افراد مختلف متفاوت است و بعضی تومورها بسیار آهسته رشد می‌کنند، در حالی که برخی دیگر می‌توانند تهاجمی باشند. به همین دلیل، پیشگیری از سرطان فقط به خوردن یک غذای خاص محدود نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از عادت‌های سالم، از جمله داشتن وزن مناسب، فعالیت بدنی و یک رژیم غذایی متعادل، اهمیت دارد. شواهد فعلی نشان می‌دهند که به‌طور کلی، هیچ ماده غذایی منفردی اثر قطعی برای پیشگیری از سرطان پروستات ثابت نکرده است، اما یک سبک زندگی سالم می‌تواند برای سلامت عمومی و کاهش برخی عوامل خطر مفید باشد.

۲. پروستات دقیقاً کجاست و چه کار می‌کند؟

پروستات یک غده کوچک در دستگاه تولیدمثل مردان است که در زیر مثانه و جلوی راست‌روده قرار دارد و مجرای ادرار از میان آن عبور می‌کند. پروستات در تولید بخشی از مایع منی نقش دارد.

با افزایش سن، پروستات ممکن است بزرگ شود. بزرگ شدن خوش‌خیم پروستات یا BPH یک بیماری غیرسرطانی و شایع است و می‌تواند باعث مشکلات ادراری شود؛ بنابراین هر مشکل ادراری الزاماً به معنی سرطان پروستات نیست.

سن، سابقه خانوادگی و برخی عوامل جمعیتی از مهم‌ترین عوامل خطر سرطان پروستات هستند. همچنین شواهد نشان می‌دهند که عوامل محیطی و سبک زندگی نیز ممکن است در تفاوت میزان بروز بیماری در جمعیت‌های مختلف نقش داشته باشند، اما نمی‌توان صرفاً بر اساس تفاوت شیوع در کشورهای مختلف نتیجه گرفت که یک ماده غذایی خاص علت این تفاوت است.

به همین دلیل، اگر هدف ما پیشگیری از سرطان باشد، بهتر است به جای تمرکز روی یک ماده غذایی خاص، مجموعه‌ای از عادت‌های سالم را در نظر بگیریم: وزن مناسب، فعالیت بدنی، تغذیه سالم، پرهیز از دخانیات و محدود کردن غذاهای بسیار فرآوری‌شده.

۳. آزمایش‌های لازم برای اطمینان از سلامتی

یکی از آزمایش‌هایی که برای بررسی سرطان پروستات استفاده می‌شود، آزمایش خون PSA یا «آنتی‌ژن اختصاصی پروستات» است. PSA پروتئینی است که سلول‌های طبیعی و سرطانی پروستات می‌توانند تولید کنند.

بالا بودن PSA می‌تواند احتمال وجود سرطان پروستات را افزایش دهد، اما PSA بالا به معنی ابتلا قطعی به سرطان نیست. مشکلات دیگری مانند بزرگ شدن خوش‌خیم پروستات یا التهاب پروستات نیز می‌توانند سطح PSA را افزایش دهند. از طرف دیگر، PSA پایین هم به‌تنهایی نمی‌تواند سرطان را به‌طور کامل رد کند.

بنابراین، توصیه به اینکه همه مردان بدون توجه به شرایط خود از یک سن مشخص هر سال آزمایش PSA انجام دهند، توصیه دقیقی نیست. تصمیم درباره غربالگری باید شخصی‌سازی شود.

برای مثال، در توصیه USPSTF، مردان ۵۵ تا ۶۹ سال بهتر است درباره فواید و عوارض احتمالی غربالگری PSA با پزشک خود گفت‌وگو کنند و سپس با توجه به شرایط و ترجیحات خود تصمیم بگیرند. برای مردان ۷۰ سال به بالا، غربالگری روتین توصیه نمی‌شود. البته سابقه خانوادگی و سایر عوامل خطر می‌توانند تصمیم‌گیری را تغییر دهند و در افراد پرخطر ممکن است گفت‌وگو درباره غربالگری در سنین پایین‌تر مطرح شود.

در نتیجه، اگر نگران سرطان پروستات هستید یا یکی از بستگان نزدیکتان به این بیماری مبتلا شده است، بهتر است به جای انجام خودسرانه آزمایش‌های سالانه، درباره زمان و روش مناسب غربالگری با پزشک مشورت کنید.

۴. نشانه‌هایی که باید جدی بگیرید.

سرطان پروستات در مراحل اولیه معمولاً علامت مشخصی ایجاد نمی‌کند و بسیاری از موارد از طریق بررسی‌های پزشکی و غربالگری شناسایی می‌شوند. با این حال، برخی علائم باید جدی گرفته شوند.

اگر هر کدام از این موارد را تجربه کردید، بهتر است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کنید:

• زیاد شدن دفعات ادرار، مخصوصاً در شب
• سخت شروع شدن ادرار یا ضعیف شدن جریان ادرار
• احساس درد یا سوزش هنگام ادرار
• مشاهده خون در ادرار یا مایع منی
• احساس درد مداوم در کمر، لگن یا نواحی استخوانی

البته وجود این علائم لزوماً به معنی سرطان پروستات نیست. برای مثال، مشکلات ادراری در بسیاری از مردان مسن‌تر می‌تواند به دلیل بزرگ شدن خوش‌خیم پروستات باشد. با این حال، بررسی پزشکی برای پیدا کردن علت واقعی اهمیت دارد.

۵. ده فرمان غذایی برای پیشگیری از سرطان پروستات

قبل از بررسی این ۱۰ پیشنهاد، یک نکته مهم را فراموش نکنید: هیچ ماده غذایی به‌تنهایی نمی‌تواند از سرطان پروستات جلوگیری کند و شواهد درباره اثر مستقیم بسیاری از مواد غذایی و مکمل‌ها هنوز قطعی نیست. بنابراین، بهتر است این توصیه‌ها را به‌عنوان بخشی از یک رژیم غذایی سالم و سبک زندگی سالم ببینیم، نه یک درمان یا تضمین برای پیشگیری از سرطان. شواهد WCRF نیز نشان می‌دهد که برای بسیاری از مواد مغذی خاص، شواهد مستقیم و قطعی درباره کاهش خطر سرطان پروستات وجود ندارد.

۵.۱. خانواده کلم‌ها را فراموش نکنید.

بروکلی، گل‌کلم، کلم‌برگ و سایر سبزیجات خانواده کلم را به‌طور منظم در برنامه غذایی خود قرار دهید. این سبزیجات سرشار از فیبر، ویتامین‌ها و ترکیبات گیاهی مفید هستند و می‌توانند بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشند.

البته بهتر است ادعاهایی مانند «ترکیبات کلم مواد سرطان‌زا را در بدن خنثی می‌کنند و از سرطان پروستات جلوگیری می‌کنند» را قطعی ندانیم. شواهد آزمایشگاهی جالب هستند، اما اثر یک ماده غذایی در بدن انسان بسیار پیچیده‌تر است.

۵.۲. گوجه‌فرنگی را در رژیم غذایی خود جای دهید.

گوجه‌فرنگی منبع خوبی از لیکوپن است؛ یک ترکیب گیاهی با خاصیت آنتی‌اکسیدانی. گوجه‌فرنگی پخته و فرآورده‌هایی مانند سس گوجه‌فرنگی می‌توانند لیکوپن قابل‌دسترس‌تری داشته باشند.

با این حال، هنوز نمی‌توان گفت خوردن گوجه‌فرنگی به‌تنهایی از سرطان پروستات جلوگیری می‌کند. بهتر است گوجه‌فرنگی را به‌عنوان بخشی از یک تغذیه سالم و متنوع مصرف کنیم. شواهد درباره اثر محافظتی مستقیم لیکوپن در سرطان پروستات همچنان قطعی نیستند.

۵.۳. گاهی به جای گوشت، حبوبات و سویا مصرف کنید.

سویا، عدس، نخود و لوبیا می‌توانند منابع خوبی از پروتئین گیاهی باشند. در یک رژیم غذایی سالم، جایگزین کردن بخشی از گوشت با منابع پروتئین گیاهی می‌تواند به تنوع غذایی و دریافت فیبر بیشتر کمک کند.

در مورد سویا، مطالعات مختلفی انجام شده است، اما نمی‌توان پایین بودن میزان سرطان پروستات در برخی جمعیت‌های آسیایی را فقط به مصرف سویا نسبت داد. عوامل ژنتیکی، محیطی، سبک زندگی و مجموعه رژیم غذایی نیز می‌توانند نقش داشته باشند.

بنابراین، سویا را یک غذای مفید بدانید، اما آن را «درمان» یا تضمین‌کننده پیشگیری از سرطان پروستات در نظر نگیرید.

۵.۴. بذر کتان را در حد متعادل مصرف کنید.

بذر کتان حاوی فیبر و اسیدهای چرب گیاهی است و می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشد. مصرف مقدار متعادل بذر کتان آسیاب‌شده در غذاهایی مانند ماست، سالاد یا صبحانه می‌تواند راه ساده‌ای برای افزایش دریافت فیبر باشد.

اما درباره اینکه بذر کتان مستقیماً از سرطان پروستات جلوگیری می‌کند، شواهد کافی برای چنین ادعای قطعی وجود ندارد. بنابراین، بهتر است فواید تغذیه‌ای آن را در چارچوب یک تغذیه سالم در نظر بگیریم.

۵.۵. ماهی را در برنامه غذایی خود قرار دهید.

ماهی‌هایی مانند سالمون و قزل‌آلا منبع پروتئین باکیفیت و اسیدهای چرب غیراشباع هستند. جایگزین کردن برخی وعده‌های گوشت قرمز با ماهی می‌تواند بخشی از یک الگوی غذایی سالم باشد.

با این حال، نباید گفت ماهی «اجازه نمی‌دهد سرطان در بدن ریشه کند». شواهد درباره اثر مستقیم مصرف ماهی بر خطر سرطان پروستات قطعی نیستند. مزیت اصلی ماهی این است که می‌تواند در یک رژیم غذایی سالم و متعادل جایگزین مناسبی برای برخی منابع پروتئینی پرچرب باشد.

۵.۶. از میوه‌ها و سبزیجات رنگارنگ غافل نشوید.

هندوانه و گوجه‌فرنگی قرمز حاوی لیکوپن هستند، اما همه میوه‌ها و سبزیجات قرمز الزاماً منبع مهمی از این ماده نیستند. برای داشتن تغذیه سالم بهتر است به جای تمرکز روی یک رنگ یا یک ماده مغذی، از انواع مختلف میوه‌ها و سبزیجات با رنگ‌های متفاوت استفاده کنیم.

تنوع بیشتر در مصرف سبزیجات و میوه‌ها به دریافت طیف وسیع‌تری از فیبر، ویتامین‌ها و ترکیبات گیاهی کمک می‌کند و بخش مهمی از یک رژیم غذایی سالم است.

۵.۷. مصرف چربی‌های اشباع را محدود کنید.

به جای حذف کامل چربی از برنامه غذایی، بهتر است نوع چربی را انتخاب کنیم. مصرف زیاد چربی‌های اشباع موجود در برخی گوشت‌های پرچرب، کره و لبنیات پرچرب را محدود کنید و بیشتر از منابع چربی غیراشباع مانند روغن زیتون، مغزها و دانه‌ها استفاده کنید.

این تغییر بیشتر از آنکه یک راه قطعی برای پیشگیری از سرطان پروستات باشد، اقدامی برای بهبود سلامت قلب، کنترل وزن و سالم‌تر کردن رژیم غذایی است.

۵.۸. بشقابتان را با سبزیجات پر کنید.

یک بشقاب سالم بهتر است سهم قابل‌توجهی از سبزیجات، حبوبات، غلات کامل و سایر مواد غذایی گیاهی داشته باشد. چنین الگویی می‌تواند فیبر و مواد مغذی بیشتری به بدن برساند و به کنترل وزن نیز کمک کند.

داشتن وزن سالم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ شواهد WCRF نشان می‌دهند که حفظ وزن سالم می‌تواند خطر سرطان پروستات و بسیاری از بیماری‌های دیگر را کاهش دهد. پس اگر به دنبال پیشگیری از سرطان هستید، به جای جست‌وجوی یک غذای معجزه‌آسا، کل الگوی تغذیه و سبک زندگی خود را بررسی کنید.

۵.۹. سلنیوم را از غذا دریافت کنید و سراغ مکمل خودسرانه نروید.

سلنیوم یک ماده معدنی ضروری است که در مواد غذایی مختلفی مانند ماهی، غذاهای دریایی، تخم‌مرغ، گوشت و برخی غلات و مغزها وجود دارد.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: «بیشتر» لزوماً به معنی «بهتر» نیست. شواهد موجود درباره اینکه مصرف مکمل سلنیوم بتواند از سرطان پروستات جلوگیری کند، قطعی نیست و مصرف خودسرانه مکمل‌ها می‌تواند مناسب نباشد. WCRF نیز تأکید می‌کند که شواهد درباره اثر مستقیم مواد مغذی خاص بر خطر سرطان پروستات محدود است.

بنابراین، بهتر است سلنیوم مورد نیاز بدن را در درجه اول از یک رژیم غذایی متنوع دریافت کنید، نه از مصرف خودسرانه مکمل‌ها.

۵.۱۰. با غذاهای بسیار شور و گوشت‌های فرآوری‌شده خداحافظی کنید.

مصرف زیاد غذاهای بسیار فرآوری‌شده و گوشت‌های فرآوری‌شده مانند سوسیس و کالباس بهتر است محدود شود. همچنین بهتر است مصرف غذاهای بسیار شور را کاهش دهید.

این توصیه فقط برای سلامت پروستات نیست؛ کاهش مصرف غذاهای بسیار فرآوری‌شده، نمک زیاد و گوشت‌های فرآوری‌شده می‌تواند به سالم‌تر شدن رژیم غذایی و کاهش خطر برخی بیماری‌های مزمن کمک کند. بنابراین، اگر هدف شما پیشگیری از سرطان و حفظ سلامت در بلندمدت است، به جای حذف چند غذای خاص، کیفیت کلی رژیم غذایی خود را بهتر کنید.

۶. دو غذای خوشمزه و سالم برای آقایان

۶.۱. پوره سیب‌زمینی و کلم

به جای اینکه تمام پوره را با سیب‌زمینی درست کنید، می‌توانید بخشی از آن را با گل‌کلم بخارپز جایگزین کنید. این کار باعث می‌شود سبزیجات بیشتری وارد رژیم غذایی شما شود و حجم غذا با کالری کمتر افزایش پیدا کند.

روش پخت آسان: سیب‌زمینی پخته و گل‌کلم بخارپز را با هم له کنید. مقدار کمی شیر کم‌چرب یا شیر بدون شکر افزوده و فلفل سیاه اضافه کنید. اگر دوست داشتید، می‌توانید مقدار کمی روغن زیتون نیز به آن اضافه کنید.

این غذا به‌تنهایی یک «درمان» یا تضمین برای سلامت پروستات نیست، اما می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم و متنوع باشد.

۶.۲. بروکلی با سس گوجه‌فرنگی

این غذا ترکیبی ساده از دو ماده غذایی مفید، یعنی بروکلی و گوجه‌فرنگی، است و می‌تواند راه خوبی برای افزایش مصرف سبزیجات باشد.

روش پخت آسان: مقدار کمی سیر را در روغن زیتون تفت دهید. گوجه‌فرنگی خردشده را اضافه کنید و اجازه دهید چند دقیقه بپزد. سپس بروکلی را روی آن قرار دهید و درِ ظرف را ببندید تا با حرارت ملایم و بخار نرم شود.

می‌توانید این غذا را در کنار نان سبوس‌دار، غلات کامل یا مقدار مناسبی از یک منبع پروتئینی مانند ماهی یا حبوبات سرو کنید. به این ترتیب، یک وعده متعادل‌تر و مناسب‌تر برای تغذیه سالم خواهید داشت.

۷. جمع‌بندی

پیشگیری از سرطان پروستات با خوردن یک ماده غذایی خاص یا یک رژیم معجزه‌آسا امکان‌پذیر نیست. شواهد علمی فعلی نشان می‌دهند که بهتر است به جای تمرکز روی یک خوراکی مانند گوجه‌فرنگی، سویا یا مکمل سلنیوم، روی یک سبک زندگی سالم تمرکز کنیم. داشتن وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم و یک رژیم غذایی متنوع سرشار از سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل و منابع سالم پروتئین می‌تواند برای سلامت عمومی مفید باشد و به کاهش برخی عوامل خطر کمک کند. همچنین بهتر است مصرف گوشت‌های فرآوری‌شده، غذاهای بسیار شور و چربی‌های اشباع را محدود کنیم. در کنار تغذیه، توجه به علائم و گفت‌وگو با پزشک درباره مناسب بودن غربالگری PSA اهمیت دارد؛ زیرا تشخیص زودهنگام در برخی افراد می‌تواند به شناسایی سرطان در مراحل قابل‌درمان‌تر کمک کند، هرچند غربالگری PSA مزایا و معایبی دارد و نباید برای همه افراد به یک شکل انجام شود.

در نهایت، اگر می‌خواهید برای سلامت پروستات خود کاری انجام دهید، از همین امروز روی چند تغییر ساده تمرکز کنید: بیشتر حرکت کنید، وزن سالم خود را حفظ کنید، سبزیجات و غذاهای گیاهی بیشتری بخورید، ماهی و منابع پروتئین سالم را در برنامه غذایی قرار دهید و مصرف غذاهای بسیار فرآوری‌شده را کاهش دهید. این اقدامات نه‌تنها در مسیر پیشگیری از سرطان اهمیت دارند، بلکه می‌توانند به سلامت قلب، متابولیسم و کیفیت کلی زندگی نیز کمک کنند.