۱. مقدمه

وقتی صحبت از سرطان می‌شود، بسیاری از افراد به دنبال روش‌های طبیعی و ساده‌ای هستند که شاید بتوانند در کنار درمان‌های پزشکی به آنها کمک کنند. جوش شیرین یکی از موادی است که در این زمینه توجه زیادی به خود جلب کرده است. دلیل این موضوع آن است که محیط اطراف بعضی تومورها نسبت به بافت‌های سالم اسیدی‌تر است و جوش شیرین می‌تواند اسید را خنثی کند. همین موضوع باعث شده پژوهشگران بررسی کنند که آیا کاهش اسیدیته اطراف تومور می‌تواند سلول‌های سرطانی را نسبت به درمان حساس‌تر کند یا خیر. با وجود نتایج امیدوارکننده برخی تحقیقات، هنوز نمی‌توان گفت که جوش شیرین سرطان را درمان می‌کند. بیشتر شواهد موجود از آزمایش‌های حیوانی و مطالعات کوچک به دست آمده‌اند و برای رسیدن به یک نتیجه قطعی، تحقیقات انسانی بیشتری لازم است.

۲. جوش شیرین چیست؟

جوش شیرین که نام علمی آن بی‌کربنات سدیم (Sodium Bicarbonate) است، یک پودر سفیدرنگ با خاصیت قلیایی است. این ماده کاربردهای بسیار زیادی دارد و در بسیاری از خانه‌ها استفاده می‌شود.

برخی از کاربردهای معمول جوش شیرین عبارت‌اند از:

• استفاده در پخت‌وپز: جوش شیرین می‌تواند به خمیر کمک کند تا هنگام پخت بهتر پف کند.
• استفاده در مراقبت از دهان و دندان: در بعضی محصولات دندان‌پزشکی برای کاهش پلاک دندان، کمک به کاهش التهاب لثه، سفیدتر شدن دندان‌ها و کاهش خونریزی دهان استفاده می‌شود.
• کمک به کاهش سوزش سر دل: مقدار مشخصی از آن در آب حل می‌شود و ممکن است به کاهش موقت سوزش سر دل کمک کند.
• تمیزکاری: برای شستن لباس و ظروف و تمیز کردن بعضی سطوح استفاده می‌شود.
• کمک به تسکین برخی گزش‌ها و سوختگی‌های خفیف: ترکیب جوش شیرین و آب به شکل خمیر ممکن است برای بعضی از این موارد استفاده شود.
• از بین بردن بوهای نامطبوع: برای کاهش بوی بد در مکان‌هایی مانند یخچال و فرش کاربرد دارد.
• کمک احتمالی به عملکرد ورزشی: برخی تحقیقات نشان داده‌اند که بی‌کربنات سدیم ممکن است در بعضی شرایط به افزایش استقامت و کاهش خستگی عضلات کمک کند.

به دلیل خاصیت قلیایی جوش شیرین، دانشمندان بررسی کرده‌اند که آیا این ماده می‌تواند در کنار درمان‌های پزشکی، به‌عنوان یک درمان مکمل سرطان هم کاربرد داشته باشد یا نه.

۳. رابطه سطح pH با سرطان

برای توضیح میزان اسیدی یا قلیایی بودن یک ماده، از مقیاس pH استفاده می‌شود. این مقیاس از صفر تا ۱۴ است.

• pH نزدیک به صفر یعنی ماده بسیار اسیدی است.
• pH برابر با ۷ خنثی است.
• pH نزدیک به ۱۴ یعنی ماده بسیار قلیایی است.

برای مثال، اسید موجود در باتری بسیار اسیدی است، در حالی که بعضی مواد مورد استفاده برای باز کردن لوله‌های فاضلاب بسیار قلیایی هستند.

جوش شیرین pH حدود ۹٫۵ دارد و بنابراین یک ماده قلیایی محسوب می‌شود. بدن انسان نیز به‌طور طبیعی pH نسبتاً قلیایی دارد و مقدار آن در حدود ۷٫۴ است. بدن دارای سیستم‌های طبیعی و دقیقی است که pH را در محدوده مناسب نگه می‌دارند.

۳.۱. چرا محیط اطراف بعضی تومورها اسیدی است؟

برخی سلول‌های سرطانی در محیط‌های اسیدی بهتر رشد می‌کنند. به همین دلیل، دانشمندان بررسی کرده‌اند که آیا کاهش این اسیدیته می‌تواند به مبارزه با سرطان کمک کند.

در اطراف بعضی تومورهایی که به درمان مقاوم هستند، pH می‌تواند حدود ۶٫۵ تا ۶٫۹ باشد. یکی از دلایل این وضعیت، کمبود اکسیژن در قسمت‌های داخلی بعضی تومورهای جامد است. به این حالت هیپوکسی (Hypoxia) گفته می‌شود؛ یعنی سلول‌ها اکسیژن کافی دریافت نمی‌کنند.

سلول‌های سرطانی که با کمبود اکسیژن روبه‌رو هستند، برای اینکه زنده بمانند، می‌توانند به جای استفاده از اکسیژن، از گلوکز برای تولید انرژی استفاده کنند.

۴. چگونه کمبود اکسیژن باعث اسیدی شدن محیط تومور می‌شود؟

وقتی اکسیژن کافی وجود نداشته باشد، سلول‌های سرطانی گلوکز را به اسید لاکتیک تبدیل می‌کنند.

تجمع اسید لاکتیک باعث می‌شود محیط اطراف تومور اسیدی‌تر شود. این محیط اسیدی می‌تواند به سلول‌های سرطانی کمک کند که رشد کنند و حتی به قسمت‌های دیگر بدن گسترش پیدا کنند؛ فرایندی که به آن متاستاز یا انتشار سرطان گفته می‌شود.

پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که آیا جوش شیرین می‌تواند با کاهش اسیدیته محیط اطراف تومور، اثر بعضی از درمان‌های سرطان را بیشتر کند یا خیر. سه نوع درمانی که بیشتر در این زمینه مورد توجه قرار گرفته‌اند عبارت‌اند از:

۴.۱. شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی از داروهایی استفاده می‌کند که سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهند و آنها را از بین می‌برند یا جلوی رشدشان را می‌گیرند.

سلول‌های سرطانی که اکسیژن کمی دارند، ممکن است نسبت به شیمی‌درمانی مقاوم‌تر باشند. همچنین این سلول‌ها ممکن است بیشتر مستعد گسترش به سایر قسمت‌های بدن باشند.

به همین دلیل، اگر بتوان شرایط محیط تومور را تغییر داد و این سلول‌ها را نسبت به درمان حساس‌تر کرد، احتمال دارد شیمی‌درمانی بهتر عمل کند.

۴.۲. پرتودرمانی

پرتودرمانی (Radiotherapy) روشی برای درمان سرطان است که در آن از انرژی بسیار زیاد برای آسیب زدن و از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده می‌شود.

سلول‌های سرطانی که اکسیژن کافی دارند معمولاً بهتر به پرتودرمانی پاسخ می‌دهند. در مقابل، سلول‌های هیپوکسیک می‌توانند حدود دو تا سه برابر مقاوم‌تر باشند.

بنابراین پژوهشگران به دنبال راه‌هایی هستند که بتوانند میزان کمبود اکسیژن و اسیدیته محیط تومور را کاهش دهند.

۴.۳. ایمنی‌درمانی

ایمنی‌درمانی (Immunotherapy) به سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بهتر شناسایی و نابود کند.

سلول‌های سرطانی هیپوکسیک ممکن است پاسخ ضعیف‌تری به ایمنی‌درمانی داشته باشند. همچنین تومورهایی که مقدار زیادی گلوکز مصرف می‌کنند، می‌توانند اسیدیته محیط اطراف خود را افزایش دهند. این افزایش اسیدیته ممکن است باعث شود ایمنی‌درمانی به خوبی عمل نکند.

به همین دلیل، پژوهشگران تلاش می‌کنند سلول‌های سرطانی دارای کمبود اکسیژن را پیش از شروع درمان شناسایی کنند. هدف این است که اکسیژن محیط تومور افزایش پیدا کند و اسیدیته آن کاهش یابد تا درمان‌های سرطان بتوانند مؤثرتر عمل کنند.

از آنجا که جوش شیرین می‌تواند اسید را خنثی کند، این فرضیه مطرح شده است که مصرف ترکیب آب و جوش شیرین شاید بتواند اسیدیته محیط تومور را کاهش دهد و سلول‌های سرطانی را برای درمان آسیب‌پذیرتر کند.

پیش از مصرف جوش شیرین با پزشک خود مشورت کنید.
اگر فردی قصد دارد جوش شیرین را در کنار درمان سرطان خود مصرف کند، این کار باید با اطلاع و زیر نظر پزشک انجام شود. جوش شیرین یک درمان اثبات‌شده برای سرطان نیست و نباید جایگزین شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، جراحی، ایمنی‌درمانی یا سایر درمان‌های تجویزشده توسط پزشک شود.

۵. پژوهش‌ها درباره جوش شیرین و سرطان چه می‌گویند؟

بیشتر تحقیقاتی که درباره تأثیر جوش شیرین بر سرطان انجام شده‌اند، هنوز در مراحل اولیه هستند. بخش زیادی از این تحقیقات در آزمایشگاه یا روی حیوانات انجام شده است. بنابراین هنوز مشخص نیست که نتایج به‌دست‌آمده دقیقاً در انسان نیز به همین شکل اتفاق می‌افتند یا خیر.

تا زمانی که مطالعات بالینی بزرگ‌تر و بیشتری روی انسان انجام شود، بهتر است درباره مصرف جوش شیرین برای سرطان بسیار محتاط بود. حتی اگر پزشک استفاده از آن را مناسب بداند، مصرف جوش شیرین باید طبق دستور او و با نظارت پزشکی انجام شود.

۵.۱. مطالعه سرطان پستان و سرطان روده بزرگ

در یک مطالعه در سال ۲۰۱۸، پژوهشگران تأثیر جوش شیرین را در موش‌های مبتلا به سرطان پستان و سرطان روده بزرگ بررسی کردند. آنها متوجه شدند که پس از مصرف آب حاوی جوش شیرین، میزان اسیدیته اطراف تومورها کاهش پیدا کرد.

همچنین سلول‌هایی که پیش از آن به دلیل کمبود اکسیژن غیرفعال یا کم‌فعال شده بودند، پس از مصرف محلول بی‌کربنات سدیم دوباره اکسیژن دریافت کردند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که کاهش اسیدیته و افزایش دوباره اکسیژن در تومور ممکن است باعث شود سلول‌های سرطانی راحت‌تر هدف درمان قرار بگیرند. همچنین احتمال دارد این تغییرات باعث شوند سلول‌های سرطانی پاسخ بهتری به شیمی‌درمانی نشان دهند.

بااین‌حال، بسیار مهم است که بدانیم این تحقیق روی موش‌ها انجام شده است و نتیجه آن به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که مصرف جوش شیرین در انسان نیز همین اثر را دارد.

۵.۲. کارآزمایی شیمی‌آمبولیزاسیون ترانس‌آرتریال

شیمی‌آمبولیزاسیون ترانس‌آرتریال (TACE) یکی از روش‌هایی است که برای درمان برخی سرطان‌ها استفاده می‌شود. این روش در بعضی موارد سرطان کلیه، کبد و تومورهای نورواندوکرین به کار می‌رود؛ به‌خصوص زمانی که تومور آن‌قدر بزرگ باشد که نتوان آن را با جراحی خارج کرد.

در یک کارآزمایی بالینی کوچک در سال ۲۰۱۶، پژوهشگران بررسی کردند که آیا استفاده موضعی از بی‌کربنات سدیم همراه با داروهای شیمی‌درمانی می‌تواند به بیماران مبتلا به تومورهای بزرگ کبدی کمک کند یا خیر.

در این مطالعه، محلولی با ۵ درصد بی‌کربنات سدیم به داروهای شیمی‌درمانی اضافه شد و سپس روش TACE انجام گرفت. نتایج این مطالعه کوچک امیدوارکننده بود و نشان داد که شاید بی‌کربنات سدیم در کنار TACE بتواند کاربرد داشته باشد.

بااین‌حال، چون تعداد افراد شرکت‌کننده در مطالعه کم بود، برای اینکه بتوان درباره اثربخشی این روش با اطمینان صحبت کرد، به مطالعات بزرگ‌تر نیاز است.

۵.۳. تأثیر درمان قلیایی‌کننده بر نتایج شیمی‌درمانی

در یک مطالعه در سال ۲۰۲۰، پژوهشگران بررسی کردند که آیا ترکیب یک درمان قلیایی‌کننده با شیمی‌درمانی می‌تواند برای افراد مبتلا به سرطان پیشرفته پانکراس مفید باشد یا خیر.

شرکت‌کنندگان در این مطالعه نوعی «درمان قلیایی‌کننده» دریافت کردند. این روش شامل دو بخش بود:

• داشتن یک رژیم غذایی قلیایی که در آن میوه و سبزیجات بیشتر و گوشت و لبنیات کمتر مصرف می‌شد.
• مصرف روزانه ۳ تا ۵ گرم بی‌کربنات سدیم خوراکی.

نتایج نشان داد که احتمال دارد شیمی‌درمانی در صورت استفاده هم‌زمان با رژیم غذایی قلیایی و بی‌کربنات سدیم بهتر عمل کند.

بااین‌حال، این نتیجه هنوز قطعی نیست و برای مشخص شدن اینکه آیا چنین روشی واقعاً می‌تواند اثر شیمی‌درمانی را افزایش دهد، به تحقیقات بیشتری نیاز است.

۶. خطرات و عوارض مصرف جوش شیرین

جوش شیرین در مقدار کم معمولاً ماده‌ای غیرسمی محسوب می‌شود، اما این به معنای بی‌خطر بودن مصرف مقدار زیاد آن نیست. مصرف بیش از حد جوش شیرین یا استفاده مکرر از آن می‌تواند باعث عوارض مختلفی شود و در بعضی افراد حتی خطرات جدی برای سلامتی ایجاد کند.

۶.۱. عوارض شایع‌تر جوش شیرین

برخی از عوارض احتمالی مصرف جوش شیرین عبارت‌اند از:

• گاز و نفخ
• تشنگی بیشتر از حد معمول
• گرفتگی یا درد معده

۶.۲. عوارض شدیدتر

مصرف زیاد جوش شیرین ممکن است در موارد شدیدتر باعث مشکلاتی مانند موارد زیر شود:

• ادرار کردن مکرر
• تحریک‌پذیری
• سردرد شدید
• تهوع و استفراغ
• کاهش اشتها
• ضعف
• کند شدن تنفس
• تورم پاها یا قسمت پایین ساق پا
• وجود خون در ادرار یا مدفوع

بنابراین، اگر به سرطان مبتلا هستید یا داروی خاصی مصرف می‌کنید، پیش از استفاده از جوش شیرین با پزشک خود صحبت کنید. پزشک می‌تواند بررسی کند که آیا جوش شیرین ممکن است با داروهای شما تداخل داشته باشد یا برای شرایط جسمی شما مشکل ایجاد کند.

۷. رژیم غذایی قلیایی

یکی دیگر از موضوعاتی که در بحث «قلیایی کردن بدن» مطرح می‌شود، رژیم غذایی قلیایی است. این رژیم معمولاً مصرف غذاهای گیاهی را افزایش می‌دهد و مصرف برخی غذاها را کاهش می‌دهد.

غذاهایی که معمولاً در گروه مواد غذایی قلیایی‌کننده قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:

• میوه‌ها
• سبزیجات
• آب‌میوه‌های تازه که فقط از میوه یا سبزیجات تهیه شده باشند
• مغزها و دانه‌ها
• عدس
• توفو
• تمپه

۷.۱. آیا رژیم غذایی قلیایی pH بدن را تغییر می‌دهد؟

در حال حاضر شواهدی وجود ندارد که نشان دهد خوردن غذاهای قلیایی می‌تواند pH کل بدن را به میزان قابل‌توجهی تغییر دهد.

بدن انسان سیستم‌های بسیار دقیقی برای تنظیم pH دارد و معمولاً اجازه نمی‌دهد تغییرات شدید در اسیدی یا قلیایی بودن خون اتفاق بیفتد.

بااین‌حال، رژیم غذایی‌ای که مقدار زیادی میوه و سبزیجات داشته باشد می‌تواند از جنبه‌های دیگر برای سلامتی مفید باشد. این مواد غذایی سرشار از ترکیباتی با خاصیت آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی هستند.

۸. جمع‌بندی

جوش شیرین به دلیل خاصیت قلیایی خود می‌تواند اسید را خنثی کند و به همین دلیل دانشمندان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا می‌توان از آن برای کاهش اسیدیته اطراف تومورها استفاده کرد یا خیر. بعضی مطالعات نشان داده‌اند که محیط اسیدی تومور ممکن است به رشد و گسترش سلول‌های سرطانی و مقاومت آنها در برابر برخی درمان‌ها کمک کند. تحقیقات اولیه روی حیوانات و چند مطالعه کوچک انسانی نیز نتایج امیدوارکننده‌ای درباره استفاده از بی‌کربنات سدیم در کنار بعضی درمان‌های سرطان نشان داده‌اند. اما این یافته‌ها هنوز برای اثبات اثر درمانی جوش شیرین کافی نیستند. جوش شیرین سرطان را پیشگیری یا درمان نمی‌کند و نباید جایگزین درمان‌های پزشکی استاندارد شود. مصرف زیاد آن نیز می‌تواند عوارض و حتی مشکلات جدی برای سلامت ایجاد کند. رژیم غذایی قلیایی ممکن است به دلیل افزایش مصرف میوه‌ها و سبزیجات انتخاب مناسبی از نظر تغذیه‌ای باشد، اما شواهدی وجود ندارد که نشان دهد این رژیم می‌تواند pH کل بدن را به شکل قابل‌توجهی تغییر دهد. در نهایت، اگر فرد مبتلا به سرطان قصد دارد جوش شیرین یا رژیم غذایی خاصی را در کنار درمان خود استفاده کند، بهتر است حتماً پیش از آن با پزشک یا متخصص تغذیه تیم درمان مشورت کند.