۱. مقدمه

آب قلیایی در سال‌های اخیر به‌عنوان آبی با فواید مختلف برای سلامتی، به‌ویژه برای پیشگیری و درمان سرطان، بسیار مطرح شده است. یکی از باورهای رایج این است که اگر محیط بدن را قلیایی‌تر کنیم، می‌توانیم جلوی رشد سلول‌های سرطانی را بگیریم. اما بدن انسان خودش سیستم بسیار دقیقی برای کنترل میزان اسیدی یا قلیایی بودن خون دارد و به‌سادگی اجازه نمی‌دهد pH خون تغییر کند. بنابراین برای بررسی واقعی فواید آب قلیایی، باید بدانیم این آب در معده و روده چه اثری دارد، آیا pH خون را تغییر می‌دهد یا فقط pH ادرار را عوض می‌کند و مهم‌تر از همه، آیا تحقیقات انسانی واقعاً ارتباطی بین مصرف آن و کاهش سرطان نشان داده‌اند یا خیر.

۲. آب قلیایی چیست؟

آب قلیایی آبی است که مواد معدنی قلیایی در آن وجود دارد و pH آن معمولاً حدود ۸ یا ۹ است. برای مقایسه، pH آب معمولی لوله‌کشی حدود ۷٫۵ است.

آب خالص از نظر pH خنثی است؛ یعنی pH آن حدود ۷ است. اما وجود مواد معدنی مانند سدیم، کلسیم و منیزیم می‌تواند pH آب را تغییر دهد و آن را قلیایی‌تر کند.

۳. منابع آب قلیایی

آب قلیایی را می‌توان به روش‌های مختلف تهیه کرد. بعضی افراد مقدار کمی جوش‌شیرین به آب اضافه می‌کنند. روش دیگر استفاده از فیلترها یا دستگاه‌های یونیزه‌کننده آب است. همچنین آب قلیایی به‌صورت بطری‌شده و آماده نیز به فروش می‌رسد.

۳.۱. آب لوله‌کشی

سازمان حفاظت از محیط زیست ایالات متحده آمریکا اعلام کرده است که pH آب لوله‌کشی باید بین ۶٫۵ تا ۸٫۵ باشد، هرچند این عدد ممکن است در بعضی مناطق کمتر باشد.

بیشتر آب‌ها مقداری مواد معدنی دارند. بنابراین وقتی درباره فواید احتمالی آب قلیایی صحبت می‌کنیم، باید به مواد معدنی موجود در آن نیز توجه داشته باشیم.

برای مثال، اگر روزی مشخص شود که آب قلیایی برای فردی فایده‌ای دارد، ممکن است این فایده نه به دلیل قلیایی بودن آب، بلکه به دلیل وجود یک ماده معدنی باشد که بدن آن فرد قبلاً با کمبودش روبه‌رو بوده است.

آبی که با دستگاه اسمز معکوس تصفیه می‌شود، شرایط متفاوتی دارد. در این روش تقریباً تمام مواد معدنی آب حذف می‌شوند. اهمیت مواد معدنی را می‌توان در مورد گیاهان خانگی نیز مشاهده کرد. اگر گیاهان فقط با آب تصفیه‌شده به روش اسمز معکوس آبیاری شوند، معمولاً رشد خوبی نخواهند داشت.

۳.۲. رژیم غذایی قلیایی

برخی افرادی که مصرف آب قلیایی را توصیه می‌کنند، رژیم غذایی قلیایی را هم پیشنهاد می‌دهند. در این رژیم، مواد غذایی بر اساس اثر اسیدی یا قلیایی آن‌ها دسته‌بندی می‌شوند.

مواد غذایی قلیایی

• بیشتر سبزیجات
• میوه‌ها
• دانه‌ها
• آب‌لیمو

آب‌لیمو مثال جالبی است. خود آب‌لیمو در خارج از بدن اسیدی است، اما به دلیل نحوه‌ای که بدن آن را تجزیه و مصرف می‌کند، اثر نهایی آن می‌تواند قلیایی باشد.

مواد غذایی اسیدی

• گوشت
• لوبیا
• مغزها
• غلات

به‌طور کلی، غذاهایی که در این دسته‌بندی قلیایی محسوب می‌شوند، معمولاً سالم‌تر در نظر گرفته می‌شوند. اما این قانون همیشه درست نیست. برای مثال، لوبیا، مغزها، غلات کامل و هویج ممکن است در دسته غذاهای اسیدی قرار بگیرند، اما همچنان مواد غذایی بسیار سالمی هستند.

۴. تعادل pH در بدن

برای اینکه بفهمیم آب قلیایی واقعاً چه فایده‌ای ممکن است داشته باشد، ابتدا باید مفهوم pH، نحوه کنترل آن در بدن و اتفاقاتی را که در بخش‌های مختلف دستگاه گوارش رخ می‌دهد، بهتر بشناسیم.

۴.۱. pH چیست؟

pH عددی است که نشان می‌دهد یک ماده چقدر اسیدی یا قلیایی است. این عدد معمولاً از ۱ تا ۱۴ در نظر گرفته می‌شود. عدد ۷ خنثی است. pH کمتر از ۷ اسیدی و pH بیشتر از ۷ قلیایی محسوب می‌شود.

pH با یک مقیاس لگاریتمی اندازه‌گیری می‌شود. یعنی هر بار که عدد pH یک واحد تغییر می‌کند، میزان اسیدی یا قلیایی بودن ماده ۱۰ برابر تغییر می‌کند.

برای مثال، ماده‌ای با pH برابر ۳، ده برابر اسیدی‌تر از ماده‌ای با pH برابر ۴ است. در طرف دیگر، ماده‌ای با pH برابر ۱۱، ده برابر قلیایی‌تر از ماده‌ای با pH برابر ۱۰ است.

برای اینکه مقیاس pH را بهتر تصور کنید، چند نمونه عبارت‌اند از:

• pH 1: اسید باتری
• pH 1.5 تا 3.5: اسید معده
• pH 2: آب‌لیمو و سرکه
• pH 3.3 تا 4.2: آب پرتقال
• pH 4 تا 5: آب گوجه‌فرنگی و آبجو
• pH 5: قهوه سیاه
• pH 6.7 تا 6.9: شیر
• pH 7: آب خالص
• pH 8: جوش‌شیرین، آب دریا و خمیردندان
• pH 9: بوراکس
• pH 10: شیر منیزیم
• pH 11: آمونیاک
• pH 12: مواد صاف‌کننده مو
• pH 13: سفیدکننده
• pH 14: مواد لوله‌بازکن

۴.۲. pH طبیعی بدن

بخش‌های مختلف بدن pH مخصوص خودشان را دارند. برای مثال، ترشحات واژن اسیدی هستند. اما pH خون بسیار دقیق تنظیم می‌شود و کمی قلیایی است. pH خون شریانی معمولاً بین ۷٫۳۵ تا ۷٫۴۵ قرار دارد.

این محدوده برای فعالیت طبیعی بسیاری از آنزیم‌های بدن ضروری است. آنزیم‌ها پروتئین‌هایی هستند که برای انجام بسیاری از واکنش‌های مهم بدن لازم‌اند. اگر pH بیش از حد از این محدوده خارج شود، ساختار و عملکرد این پروتئین‌ها ممکن است مختل شود.

در واقع، pH کمتر از ۷٫۰، یعنی اسیدوز شدید، یا بالاتر از ۷٫۷، یعنی آلکالوز شدید، با زندگی سازگار نیست.

اما pH ادرار مانند pH خون ثابت نیست و می‌تواند تحت تأثیر رژیم غذایی و فعالیت‌های سلولی تغییر کند. به بیان ساده، بدن ممکن است pH ادرار را تغییر دهد تا pH خون در محدوده طبیعی باقی بماند.

پزشکان برای بررسی pH خون از آزمایش گازهای خون شریانی و بررسی الکترولیت‌ها استفاده می‌کنند.

۴.۳. تنظیم pH در بدن

بدن چند سیستم مختلف دارد که به کمک آن‌ها pH خون را در محدوده طبیعی نگه می‌دارد. این کار یکی از بخش‌های مهم حفظ تعادل داخلی بدن یا هومئوستاز است.

دستگاه تنفسی

ریه‌ها نقش بسیار مهمی در تنظیم pH خون دارند و یکی از اصلی‌ترین راه‌های خارج کردن اسید اضافی از بدن هستند.

وقتی خون کمی اسیدی می‌شود، بدن می‌تواند اسید اضافی را به شکل دی‌اکسیدکربن یا CO₂ از طریق ریه‌ها دفع کند. اگر لازم باشد، سرعت و عمق تنفس افزایش پیدا می‌کند تا CO₂ بیشتری از بدن خارج شود.

کلیه‌ها

کلیه‌ها نیز در تنظیم pH خون نقش دارند. آن‌ها می‌توانند بی‌کربنات را دوباره جذب کنند، آمونیاک را دفع کنند و برخی اسیدها را از بدن خارج کنند.

بااین‌حال، کلیه‌ها نسبت به ریه‌ها با سرعت کمتری در تنظیم تعادل اسید و باز عمل می‌کنند.

سیستم‌های بافری خارج‌سلولی و داخل‌سلولی

علاوه بر ریه‌ها و کلیه‌ها، سیستم‌های بافری موجود در خارج و داخل سلول‌ها نیز به بدن کمک می‌کنند تا pH خود را در محدوده مناسب نگه دارد.

به دلیل عملکرد هم‌زمان این سیستم‌ها، تغییر دادن pH خون بسیار دشوار است.

در یک مطالعه، افرادی آب معدنی غنی‌شده با بی‌کربنات، یعنی آب قلیایی، را همراه با رژیم غذایی قلیایی مصرف کردند. pH خون آن‌ها به‌طور متوسط فقط ۰٫۰۱۴ واحد تغییر کرد. این تغییر حتی از نوسان طبیعی pH در طول روز نیز کمتر بود.

در مقابل، pH ادرار تقریباً ۱ واحد تغییر کرد.

در مطالعه دیگری نیز مشخص شد افرادی که مکمل‌های قلیایی یا رژیم غذایی قلیایی مصرف می‌کردند، تغییر قابل‌توجهی در pH ادرار داشتند، اما pH خون آن‌ها تقریباً تغییر نکرد.

۴.۴. اسیدوز و آلکالوز

گاهی بیماری‌ها یا شرایط خاص می‌توانند تعادل طبیعی اسید و باز بدن را برهم بزنند. در این شرایط، خون ممکن است بیش از حد اسیدی یا بیش از حد قلیایی شود.

اسیدوز و آلکالوز تنفسی

برخی مشکلات تنفسی می‌توانند باعث تغییر pH خون شوند.

• اسیدوز تنفسی: زمانی اتفاق می‌افتد که بدن نتواند CO₂ کافی را از طریق تنفس خارج کند. در نتیجه، اسید در خون جمع می‌شود. بیماری انسدادی مزمن ریه، انسداد راه‌های هوایی، دیستروفی عضلانی و برخی مشکلات دیگر می‌توانند باعث این وضعیت شوند.
• آلکالوز تنفسی: زمانی رخ می‌دهد که بدن CO₂ بیش از حد دفع کند. برای مثال، درد شدید یا قرار گرفتن در ارتفاع زیاد می‌تواند باعث افزایش تنفس و کاهش بیش از حد CO₂ شود.

اسیدوز و آلکالوز متابولیک

مشکلات مربوط به سوخت‌وساز بدن نیز می‌توانند تعادل اسید و باز خون را تغییر دهند.

• اسیدوز متابولیک: زمانی رخ می‌دهد که مواد اسیدی در خون جمع شوند. کتواسیدوز دیابتی، عفونت‌های شدید، اسیدوز لاکتیک، مسمومیت با متانول یا سالیسیلات‌ها و اسیدوز توبولار کلیوی از جمله عوامل ایجادکننده آن هستند.
• آلکالوز متابولیک: ممکن است در اثر استفراغ، بیماری کلیوی، کمبود منیزیم و عوامل دیگر ایجاد شود.

اگر pH خون به دلیل این مشکلات از حالت طبیعی خارج شود، روش‌های درمانی مختلفی برای اصلاح آن وجود دارد.

۵. pH و دستگاه گوارش

برای بررسی اثر آب قلیایی، باید ببینیم پس از نوشیدن آن چه اتفاقی در دستگاه گوارش رخ می‌دهد.

pH طبیعی معده در افراد جوان و سالم معمولاً بین ۱٫۵ تا ۳٫۵ است. یعنی محیط معده به‌طور طبیعی بسیار اسیدی است.

این pH ممکن است در نوزادان نارس و افراد سالمند کمی بالاتر باشد. بالا بودن pH معده در این افراد می‌تواند با افزایش خطر عفونت‌های باکتریایی در معده و روده کوچک ارتباط داشته باشد.

نوشیدن آب قلیایی یا مصرف داروهای ضداسید می‌تواند pH معده را افزایش دهد، اما این اثر معمولاً بسیار کوتاه‌مدت است.

وقتی غذا از معده وارد روده کوچک می‌شود، آنزیم‌ها و شیره‌های گوارشی روی آن اثر می‌گذارند و محیط را تا حد زیادی خنثی می‌کنند.

بیشتر آب نیز در روده‌ها جذب می‌شود. بنابراین آبی که در نهایت وارد خون می‌شود، در فرایند گوارش تحت تأثیر محیط روده قرار گرفته است و pH آن دیگر همان pH آبی نیست که فرد در ابتدا نوشیده است.

پس از اینکه غذا هضم و در بدن متابولیزه شد، مواد باقی‌مانده‌ای تولید می‌شوند. این مواد ممکن است اسیدی یا قلیایی باشند و به آن‌ها اصطلاحاً خاکستر (Ash) گفته می‌شود.

۶. آب قلیایی و سرطان

تحقیقات درباره آب قلیایی و سرطان یک نکته مهم را نشان می‌دهند: نتایج یک آزمایش در محیط آزمایشگاه را نمی‌توان به‌سادگی به بدن انسان تعمیم داد.

وقتی سلول‌های سرطانی در آزمایشگاه و خارج از بدن، یعنی به‌صورت in vitro، رشد داده می‌شوند، معمولاً در محیط اسیدی سریع‌تر رشد می‌کنند. در مقابل، محیط قلیایی می‌تواند رشد سلول‌های سرطانی را کاهش دهد. البته سلول‌های طبیعی نیز در یک محیط بیش از حد قلیایی دچار مشکل می‌شوند.

دانشمندان همچنین متوجه شده‌اند که ناحیه اطراف تومورهای سرطانی، که به آن ریز‌محیط بافتی تومور گفته می‌شود، معمولاً اسیدی‌تر است. یکی از دلایل احتمالی این موضوع، تفاوت نحوه سوخت‌وساز سلول‌های سرطانی و سلول‌های طبیعی است. تصور می‌شود این محیط اسیدی ممکن است در رشد تومور و گسترش آن به سایر قسمت‌های بدن، یعنی متاستاز، نقش داشته باشد.

اما همان‌طور که گفته شد، نوشیدن آب قلیایی تأثیر بسیار کمی بر pH خون دارد. بنابراین اینکه سلول‌های سرطانی در محیط آزمایشگاهی قلیایی کمتر رشد می‌کنند، به این معنا نیست که نوشیدن آب قلیایی می‌تواند محیط بدن انسان را به همان شکل تغییر دهد.

برخی مطالعات تأثیر آب قلیایی یا رژیم غذایی قلیایی را بر ایجاد یا پیشرفت سرطان بررسی کرده‌اند.

در یک مرور نظام‌مند گسترده، ۲۵۲ چکیده پژوهشی درباره آب قلیایی و سرطان بررسی شد. نتیجه این بود که شواهدی وجود ندارد که نشان دهد مصرف آب قلیایی می‌تواند از شروع سرطان جلوگیری کند یا در درمان و پیشرفت آن تأثیری داشته باشد.

تنها یکی از مطالعات ارتباطی قابل‌توجه پیدا کرده بود؛ آن هم ارتباطی بسیار ضعیف میان pH و سرطان مثانه بود.

یک مطالعه در فنلاند که به‌طور مشخص مردان مبتلا به سرطان مثانه و رژیم غذایی قلیایی را بررسی کرده بود نیز نتیجه مشابهی داشت. در این مطالعه، پایین‌تر بودن pH ادرار که با برخی شاخص‌های مربوط به رژیم قلیایی ارتباط داشت، خطر ابتلا به سرطان مثانه را به‌طور قابل‌توجهی کاهش نداد.

۷. آب قلیایی و سایر بیماری‌ها

ممکن است آب قلیایی در برخی شرایط غیرسرطانی فوایدی داشته باشد، هرچند هنوز برای اثبات این موضوع در انسان به تحقیقات بیشتری نیاز است.

در یک مطالعه آزمایشگاهی در سال ۲۰۱۲ مشخص شد آب قلیایی با pH برابر ۸٫۸ می‌تواند آنزیم پپسین را در معده غیرفعال کند.

پپسین یکی از آنزیم‌های گوارشی است. اگر این آنزیم همراه با محتویات معده به سمت مری برگردد، ممکن است باعث تحریک مری شود. این اتفاق می‌تواند در افرادی که دچار ریفلاکس معده به مری (GERD) هستند اهمیت داشته باشد.

البته داروهای ضداسید نیز می‌توانند اثر مشابهی داشته باشند و معمولاً هزینه کمتری دارند.

برخی تحقیقات بسیار اولیه نیز در حال بررسی این موضوع هستند که آیا آب قلیایی ممکن است روی طول عمر اثر داشته باشد یا خیر.

این تحقیقات هنوز عمدتاً در آزمایشگاه انجام شده‌اند و در حال حاضر نمی‌توان گفت که نتایج آن‌ها در انسان نیز تکرار خواهد شد.

برای مثال، در مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰، طول تلومرها در موش‌هایی که آب قلیایی دریافت کرده بودند بررسی شد. تلومرها بخش‌هایی از DNA هستند که در انتهای کروموزوم‌ها قرار دارند و کوتاه شدن آن‌ها با افزایش سن ارتباط دارد.

در این مطالعه، موش‌هایی که آب قلیایی مصرف کرده بودند، افزایش طول تلومرها را نشان دادند. این موضوع به‌عنوان نشانه‌ای احتمالی از کاهش پیری در سطح مولکولی در نظر گرفته شد.

اما هنوز راه زیادی باقی مانده است تا مشخص شود آیا افزایش طول تلومر واقعاً باعث افزایش طول عمر می‌شود یا خیر؛ و مهم‌تر اینکه آیا چنین اثری اصلاً در انسان رخ می‌دهد یا نه.

در نهایت، اگر تحقیقات آینده نشان دهند که آب قلیایی واقعاً برای سلامت مفید است، باید مشخص شود این فایده دقیقاً از کجا می‌آید. ممکن است علت آن خود قلیایی بودن آب نباشد، بلکه مواد معدنی موجود در آن باشند که کمبود برخی مواد معدنی در بدن را جبران می‌کنند.

در مورد غذاهای قلیایی نیز همین موضوع مطرح است. ممکن است بعضی از این غذاها به دلیل داشتن فیتونوترینت‌ها یا مواد مغذی گیاهی مفید باشند، نه به دلیل pH آن‌ها.

۸. عوارض احتمالی آب قلیایی

اگر فردی با وجود شواهد محدود درباره فواید آب قلیایی، تصمیم به مصرف آن بگیرد، در صورت داشتن عملکرد طبیعی کلیه‌ها معمولاً عوارض زیادی انتظار نمی‌رود.

بااین‌حال، مصرف زیاد آب قلیایی می‌تواند در برخی شرایط باعث علائمی شبیه آلکالوز متابولیک شود.

این علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• تهوع
• استفراغ
• خشکی و خارش پوست
• احساس گزگز یا مورمور شدن
• گیجی یا سردرگمی

همچنین باید به تأثیر تغییر pH معده توجه داشت.

برای مثال، افراد سالمند و نوزادان نارس ممکن است pH معده بالاتری داشته باشند و به همین دلیل بیشتر در معرض عفونت‌های باکتریایی یا رشد بیش از حد باکتری‌ها در معده قرار بگیرند.

این مسئله قابل‌درک است؛ زیرا یکی از وظایف اسید معده این است که باکتری‌های موجود روی مواد غذایی را از بین ببرد.

از طرف دیگر، اسید معده برای تجزیه بعضی مواد غذایی نیز لازم است. بنابراین، مصرف بیش از حد آب قلیایی از نظر تئوری می‌تواند در فرایند طبیعی هضم برخی غذاها اختلال ایجاد کند.

برای بسیاری از افراد، شاید مهم‌ترین «عارضه جانبی» آب قلیایی هزینه بالای آن باشد.

آب قلیایی بطری‌شده معمولاً گران است؛ به‌خصوص اگر در نظر بگیریم که می‌توان با افزودن مقدار کمی جوش‌شیرین به آب، آبی با pH مشابه تهیه کرد.

از طرف دیگر، دستگاه‌های یونیزه‌کننده‌ای که برای تولید آب قلیایی در خانه فروخته می‌شوند، ممکن است بیش از هزار دلار قیمت داشته باشند.

۹. احتیاط‌ها و موارد منع مصرف

افرادی که بیماری کلیوی، نارسایی قلبی یا مشکلات گوارشی دارند، باید در مصرف آب قلیایی احتیاط کنند و پیش از مصرف منظم آن با پزشک یا متخصص سلامت خود مشورت کنند.

افراد مبتلا به سرطان نیز بهتر است قبل از شروع هر نوع رژیم غذایی جدید یا تغییر جدی در الگوی تغذیه، موضوع را با پزشک یا تیم درمانی خود در میان بگذارند.

برای افرادی که سرطان مثانه دارند و به مصرف آب قلیایی فکر می‌کنند، موضوع دیگری نیز ممکن است اهمیت داشته باشد.

داروی سیپروفلوکساسین (Ciprofloxacin) یک آنتی‌بیوتیک است که برای درمان برخی عفونت‌های ادراری و همچنین کمک به پیشگیری از عود سرطان مثانه استفاده می‌شود.

اثر این دارو ممکن است در شرایطی که pH ادرار پایین‌تر است بیشتر باشد. همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، مصرف آب قلیایی احتمالاً باعث افزایش pH ادرار می‌شود. بنابراین، این موضوع می‌تواند در افراد مبتلا به سرطان مثانه که سیپروفلوکساسین مصرف می‌کنند، نیازمند توجه پزشک باشد.

۱۰. جمع‌بندی

آب قلیایی در سال‌های اخیر با ادعاهای زیادی درباره سلامت، به‌ویژه پیشگیری و درمان سرطان، همراه بوده است؛ اما تحقیقات علمی فعلی این ادعاها را تأیید نمی‌کنند. بدن انسان pH خون را با کمک ریه‌ها، کلیه‌ها و سیستم‌های بافری در محدوده‌ای بسیار دقیق حفظ می‌کند و نوشیدن آب قلیایی نمی‌تواند این pH را به شکل قابل‌توجهی تغییر دهد، هرچند ممکن است pH ادرار را تغییر دهد. اگرچه سلول‌های سرطانی در محیط اسیدی آزمایشگاهی سریع‌تر رشد می‌کنند و محیط اطراف برخی تومورها نیز اسیدی است، این موضوع به معنی آن نیست که نوشیدن آب قلیایی می‌تواند سرطان را متوقف یا درمان کند. مطالعات انسانی تاکنون شواهد قانع‌کننده‌ای برای چنین اثری پیدا نکرده‌اند. از سوی دیگر، تحقیقات اولیه نشان داده‌اند که آب قلیایی ممکن است پپسین را غیرفعال کند و شاید در برخی مشکلات مرتبط با رفلاکس نقش داشته باشد، اما این موضوع هنوز به مطالعات انسانی بیشتری نیاز دارد. بنابراین، آب قلیایی نباید جایگزین درمان‌های استاندارد سرطان شود و افرادی که بیماری کلیوی، قلبی، گوارشی یا سرطان دارند، بهتر است قبل از مصرف منظم آن با پزشک خود مشورت کنند.