۱. مقدمه

این روزها محصولات سویا مثل شیر سویا، توفو و انواع غذاهای گیاهی بیشتر از گذشته در سبد غذایی مردم دیده می‌شوند. در کنار این محبوبیت, سؤال‌های زیادی هم درباره تأثیر سویا بر هورمون‌های بدن, سرطان, یائسگی و سلامت زنان مطرح شده است. علت اصلی این بحث‌ها وجود ترکیباتی به نام فیتواستروژن در سویاست که تا حدی شبیه هورمون استروژن عمل می‌کنند. در این مقاله, بر اساس یافته‌های علمی, بررسی می‌کنیم که آیا این نگرانی‌ها واقعاً درست هستند یا خیر و مصرف سویا چه فواید و محدودیت‌هایی برای سلامتی دارد.

۲. سویا و فیتواستروژن‌ها

اگر به جای شیر گاو از شیر سویا استفاده می‌کنید یا غذاهایی مثل توفو را دوست دارید، احتمالاً درباره تأثیر سویا بر سلامت بدن چیزهایی شنیده‌اید. واقعیت این است که هنوز هم درباره نقش سویا در بدن، به‌ویژه در زنان، پرسش‌های زیادی وجود دارد. بیشتر این پرسش‌ها به دوران یائسگی، سرطان پستان و تأثیر سویا بر هورمون‌ها مربوط می‌شود. در کنار این موضوع، باورهای نادرست زیادی نیز درباره سویا وجود دارد.

سویا که در مواد غذایی مختلف استفاده می‌شود، از دانه سویا به دست می‌آید. توفو یکی از شناخته‌شده‌ترین فرآورده‌های آن است. امروزه سویا را در محصولاتی مانند شیر سویا، پنیر سویا و همچنین بسیاری از جایگزین‌های گوشت مخصوص گیاه‌خواران نیز می‌توان پیدا کرد.

سویا حاوی موادی به نام فیتواستروژن یا استروژن گیاهی است. مهم‌ترین این ترکیبات ژنستئین و دایدزئین هستند. این مواد می‌توانند تا حدی رفتاری شبیه هورمون استروژن در بدن داشته باشند، اما عملکرد آن‌ها با استروژن طبیعی بدن کاملاً یکسان نیست. از آنجا که هورمون استروژن در بسیاری از بخش‌های بدن، از جمله سلامت پستان و دستگاه تولیدمثل، نقش مهمی دارد، طبیعی است که موضوع سویا و تأثیر آن بر سلامت، مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته باشد.

۳. آیا سویا خطر ابتلا به سرطان را افزایش می‌دهد؟

سال‌هاست دانشمندان بررسی می‌کنند که آیا مصرف سویا می‌تواند خطر سرطان پستان یا سایر سرطان‌ها را افزایش دهد یا خیر. بیشتر پژوهش‌هایی که چنین احتمالی را مطرح کرده‌اند، روی حیوانات آزمایشگاهی انجام شده‌اند. اما بدن انسان سویا را با بدن موش‌ها و سایر جوندگان متفاوت پردازش می‌کند؛ بنابراین نمی‌توان نتایج این مطالعات را مستقیماً به انسان تعمیم داد.

مطالعاتی که روی انسان انجام شده‌اند، تاکنون نشان نداده‌اند که مصرف معمول سویا باعث افزایش خطر سرطان می‌شود. انجمن سرطان آمریکا نیز اعلام کرده است که تحقیقات درباره ارتباط سویا و سرطان همچنان ادامه دارد و هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی به مطالعات بیشتری نیاز است. با این حال، شواهد فعلی نشان می‌دهد که مصرف سویا خطر شناخته‌شده‌ای از نظر ابتلا به سرطان ایجاد نمی‌کند.

حتی بعضی از تحقیقات نتایج امیدوارکننده‌ای داشته‌اند. برای مثال، یک مطالعه در ژاپن نشان داد مردانی که هر روز محصولات سویا مصرف می‌کنند، ممکن است کمتر در معرض سرطان پروستات قرار بگیرند. همچنین پژوهشی در سال ۲۰۱۳ نشان داد مصرف سویا همراه با پروبیوتیک‌ها توانست خطر سرطان پستان را در موش‌های آزمایشگاهی کاهش دهد.

در مجموع، هنوز مدرک محکمی وجود ندارد که ثابت کند سویا به طور قطعی خطر سرطان را افزایش یا کاهش می‌دهد و برای رسیدن به پاسخ نهایی، تحقیقات بیشتری لازم است.

۴. نکات احتیاطی در مصرف سویا

۴.۱. مصرف سویا در افراد مبتلا به کم‌کاری تیروئید

پژوهش‌های زیادی درباره تأثیر سویا بر غده تیروئید انجام شده است. نتایج این مطالعات نشان می‌دهد که مصرف سویا به خودی خود باعث ایجاد بیماری تیروئید نمی‌شود. با این حال، اگر برای درمان کم‌کاری تیروئید دارو مصرف می‌کنید، بهتر است زمان مصرف سویا را مدیریت کنید. سویا ممکن است جذب یا عملکرد بعضی از داروهای تیروئید را کاهش دهد. به همین دلیل توصیه می‌شود محصولات سویا را دست‌کم چهار ساعت بعد از مصرف داروی تیروئید میل کنید تا دارو فرصت کافی برای جذب داشته باشد.

۵. فواید احتمالی سویا

۵.۱. تأثیر سویا بر علائم یائسگی

در دوران یائسگی، میزان هورمون استروژن در بدن زنان کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل بعضی افراد تصور می‌کنند که فیتواستروژن‌های موجود در سویا می‌توانند به کاهش علائم یائسگی مانند گرگرفتگی کمک کنند. با این حال، انجمن قلب آمریکا معتقد است که شواهد علمی موجود هنوز این اثر را به‌طور کامل تأیید نمی‌کنند و احتمالاً تأثیر سویا بر علائم یائسگی کمتر از چیزی است که قبلاً تصور می‌شد.

۵.۲. نقش سویا در سلامت قلب

در گذشته گفته می‌شد که سویا می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی را به میزان زیادی کاهش دهد. اگرچه بعدها مشخص شد بعضی از این ادعاها اغراق‌آمیز بوده‌اند، اما تحقیقات نشان داده‌اند که جایگزین کردن بخشی از پروتئین حیوانی با پروتئین سویا می‌تواند به کاهش کلسترول بد یا LDL کمک کند و در نتیجه برای سلامت قلب مفید باشد.

۵.۳. تأثیر سویا بر سلامت استخوان‌ها

مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۷ منتشر شد نشان داد مصرف سویا می‌تواند از کاهش تراکم استخوان که در اثر پوکی استخوان ایجاد می‌شود، جلوگیری کند یا شدت آن را کاهش دهد. این موضوع ممکن است خطر شکستگی استخوان را نیز کمتر کند. پژوهشگران معتقدند زنان یائسه و افرادی که تراکم استخوان پایینی دارند، می‌توانند از مصرف متعادل سویا سود ببرند.

۶. جمع‌بندی

بررسی‌های علمی نشان می‌دهد که تحقیقات درباره سویا همچنان ادامه دارد، اما بر اساس شواهد موجود، مصرف متعادل فرآورده‌های سویا برای بیشتر افراد سالم بی‌خطر است. تاکنون هیچ مدرک علمی قوی ثابت نکرده است که سویا باعث افزایش خطر سرطان می‌شود. در مقابل, این ماده غذایی ممکن است به کاهش کلسترول, حفظ سلامت قلب, تقویت استخوان‌ها و حتی کاهش خطر برخی بیماری‌ها کمک کند. تنها افرادی که داروی کم‌کاری تیروئید مصرف می‌کنند, بهتر است بین مصرف دارو و محصولات سویا فاصله زمانی مناسب رعایت کنند. در مجموع, اگر سویا به اندازه متعادل و در قالب یک رژیم غذایی سالم مصرف شود, فواید آن بیشتر از نگرانی‌هایی است که معمولاً درباره آن مطرح می‌شود.